Lees meer over de dijkversterking.
De talloze ooievaars in Herwijnen doen vermoeden dat het rivierdorp een geboortegolf beleeft. Maar dijkbewoners Dirk en Piet weten beter. De vogel voelt zich weer thuis in de uiterwaarden van de Waal, zeker nu Heijmans – samen met andere partijen – een nevengeul heeft aangelegd. Het versterkt de biodiversiteit én heeft de waterkwaliteit verbeterd. Op bezoek in kikkerrijk gebied.
Herwijnen is een dijkdorp dat aan oude, zwart-wit ansichtkaarten-met-kartelrand doet denken. Ingetogen, monumentaal, paradijselijk. Het maakt deel uit van de gemeente West Betuwe en is nog net Gelderland – iets verderop begint Zuid-Holland. Achter zijn vier eeuwen oude dijkwoning zit Piet van Andel (68). Hij is beheerder van Ooievaarsopvang Herwijnen, dat in 1979 is opgericht. Oogmerk: de vogel behoeden voor verdwijning uit het Nederlandse landschap. “Dat lukt aardig”, zegt Piet. “We hebben nu zo'n 25 nesten.” Op zijn erf staat een ‘couveuse’ voor acht jonkies. In de omgeving bivakkeren talloze ooievaars in bomen, op palen en daken.
Oktober 2024 was er extra reden voor beschuit met muisjes: de feestelijke afronding van alle werkzaamheden aan de 1,8 kilometer lange nevengeul. Vele decennia was deze waterverbinding sterk verzand. Nu is hij zowel uitgegraven als uitgebreid en aan beide zijden weer op de Waal aangesloten. De nevengeul, die vrijwel parallel aan de dijk loopt, verbindt ook kleine en grote 'poeltjes'. Het zijn kleiputten, waaruit de vroegere steenfabriek van Herwijnen haar grondstof haalde.
Dijkversterking
Even een hink-stap-sprong terug in de tijd. In 2014 gaat dijkverversterkingsproject Gorinchem-Waardenburg [GoWa] van start. Het wil de veiligheid langs de Waal vergroten. Opdrachtgevers zijn Waterschap Rivierenland en Rijkswaterstaat. Voor ontwerp en uitvoering tekent de Graaf Reinaldalliantie, waarin Heijmans, GMB, DEME Enviromental NL en het waterschap samenwerken.
Een uitdagend project?
Ja, 23 kilometer dijk op de schop nemen, verlangt kennis, kunde, volharding en tact. Bij uitstek een klus voor Lotje Egmond, omgevingsmanager bij Infra. Vuistregel één: informeer bewoners vroegtijdig, betrek ze bij de veranderingen en wees transparant. “Een eerdere dijkversterking in 1996 had nogal wat kwaad bloed gezet. Zowel sociaal als landschappelijk was dat niet zo fijnzinnig gegaan”, weet ze uit verhalen. Het sterkte Lotje en het waterschap in hun besluit om vroegtijdig ideeën van bewoners te peilen. Ze vingen geen bot. “In Herwijnen leefde de wens om de verzande nevengeul te herstellen”, vertelt Lotje. “Ere wie ere toekomt: het is hun idee.”
Waterkwaliteit verbeteren
Een van de pleitbezorgers was Piet: “Wij zagen veel voordelen. De verdiepte nevengeul kon als natuurcompensatie voor de dijkversterking dienen, maar ook de waterkwaliteit verbeteren.”
Kaderrichtlijn water
Zo kwam vuistregel twee in zicht: probeer het werk te combineren met andere doelen. Al snel groeide bij waterschap, Heijmans en partners de geestdrift over het bewonersplan. Een meestromende nevengeul zou de riviernatuur en biodiversiteit kunnen versterken. Ook zou het kunnen helpen bij de inhaalslag van Nederland om in 2027 aan de Europese Kaderrichtlijn Water [KRW] te voldoen.
Hindernissen
Natuurlijk waren er struikelblokken. “Aanvankelijk had Rijkswaterstaat de vrees dat scheepvaart in de problemen zou kunnen komen door zijstromingen zegt Lotje. “Verder waren de gronden in eigendom bij vijf particulieren. Met vier van hen kwamen we vlot tot overeenstemming. Met één lukte dat niet.” Voor de statistici: het plangebied van de geul beslaat zo'n dertien hectare. Pakweg een derde daarvan is tot 3,5 meter beneden het oude maaiveld ontgraven. Een deel van de bijna 40.000 kubieke meter vrijkomende grond is hergebruikt voor de dijkversterking.
Lepelaars
Aan tafel zit ook oud-kraanmachinist Dirk van Wijk (68), van kinds af dijkbewoner. Hij groeide op met de Waal. “In 1963 lag-ie dichtgevroren. Liep ik met m'n vader naar de overkant.” Een herinnering die evenmin opdroogt, is de overstroming van 1995. “Als we toen niet gepompt hadden, was het misgegaan.”
Achter zijn huidige dijkwoning uit 2005 ligt een tuin en een steiger met roeiboot. Verderop in de nevengeul zoeken lepelaars naar voedsel. Bevers zijn er eveneens. Dirk ziet de rivier voor negentig procent als bron van plezier. “Die andere tien procent? We hebben eerder water in de tuin staan, want de nevengeul zorgt voor doorstroming. Maar dat nemen we op de koop toe. In m'n garage beneden zitten de stopcontacten op twee meter hoogte. Al m'n klusspullen zitten in opbergkasten op wieltjes. Ik kan ze zo op het droge rijden.”
Rivierhout
Flora en fauna zijn blij met de nevengeul, leert een zomerwandeling langs dauwbraam, zeepkruid en wilde cichorei, maar ook tjiftjaf, grasmus en ijsvogel. Wel zachtjes: het is nu bedtijd in de vleermuizenkasten. Ook de visstand vaart wel bij de natuurverbetering, mede dankzij de enorme stronken rivierhout die in de geul zijn verankerd. “Zo hebben de vijf à zes bomen die voor de dijkversterking in Herwijnen gekapt moesten worden, toch nog een tweede leven gekregen”, vertelt Lotje. Serpeling, winde en kopvoorn, maar ook insecten danken aan het rivierhout een schuil- en paringsplek.
Werkgeluk
Hemelsbreed 25 kilometer verder werkt Léon Dielen, op het hoofdkantoor van Heijmans in Rosmalen. Hij is programmaleider Water, een van de drie duurzaamheidsthema's van Heijmans – CO2-reductie en biodiversiteit zijn de twee andere. Hij adviseert over slimme, duurzame omgang met water. Over Herwijnen: “De kracht zit 'm in de samenwerking met bewoners. Tegenover alle overlast van dijkversterking staat tegemoetkoming aan wensen. Dat levert hier louter winnaars op.” Een deel van zijn werkgeluk is het zoeken naar kansen om te verzilveren. “Bij het verstevigen van dijken kijken we naar klimaatbestendigheid, biodiversiteit en waterkwaliteit. Dat doen we overal in Nederland. Van de Maas bij Thorn-Wessem en de Lek tussen Schoonhoven-Amerongen tot aan het Lauwersmeer op de grens van Friesland en Groningen.”
Waterveiligheid en natuur: het kan samen.
Stille kikkers
Even terug naar Herwijnen, voor een ommetje over de dijk. Bij 'Operatie Nevengeul' is rekening gehouden met de bestaande struinpaden. Verder zijn vier bruggetjes aangelegd, zodat agrariërs en wandelaars het buitendijkse land kunnen bereiken. Aardige vondst op de dijk: een hek dat met een kettingcijferslot is afgesloten, blijkt met code '1953' te openen. Maar een watersnood vrezen ze in Herwijnen niet meer. “De dijk is nu sterk en mooi”, zegt Dirk. Verderop kleppert een ooievaar instemmend. Wel valt op dat de kikkers zich stilhouden. Toch niet opgegeten? Piet: “Nee, zo zijn onze ooievaars niet. Die zijn keurig opgevoed.”
