Van onderbuikgevoel naar onderbouwde interventies in gebiedsontwikkelingen

Lonneke Zuijdwijk, directeur bij Heijmans, en Maaike Schravesande, gebiedsontwikkelaar bij Heijmans, stellen beide welzijn centraal in hun werk en zijn betrokken bij de impactscan. ‘De maatschappelijke urgentie is groot’, vertelt Lonneke. ‘In de gebiedsontwikkeling domineert nog steeds het denken in ruimtelijkheid en technische maakbaarheid, terwijl het ook gaat over mensen en de problemen die zij tegenkomen in hun dagelijks leven. Eenzaamheid, bewegingsarmoede, vervoersarmoede: het speelt allemaal in bestaande wijken, maar is ook van belang voor nieuwe wijken.

Maaike stelt dat we ons als maatschappij midden in een transitie bevinden in het denken over dit onderwerp: de focus ligt steeds meer op preventie, in plaats van genezing. ‘Daaraan willen we ons steentje bijdragen, met gebiedsontwikkeling als middel,’ vertelt ze. ‘Niet alleen met goede bedoelingen, maar evidence-informed aan de slag.’ De Impactscan is een nieuwe tool van Heijmans om een gebied, en alles wat er speelt, in kaart te brengen. ‘De impactscan helpt enorm om een completere kijk op de opgave te hebben.’

Wat is de impactscan precies?

Lonneke: ‘Een positieve impact maken op het welzijn van bewoners begint met weten wat er speelt en wat er nodig is in een buurt. De impactscan is een sociale en ruimtelijke gebiedsanalyse, die de indicatoren in kaart brengt die iets zeggen over de sociale en maatschappelijke uitdagingen in een buurt of wijk. Het is de eerste stap van onze werkwijze rondom het verbeteren van welzijn in de gebieden waar we werken.’

Maaike: ‘Op een digitaal dashboard combineren we datasets van onder andere de GGD, de Atlas Leefomgeving en andere openbare bronnen. Het gaat over onderwerpen als eenzaamheid, leefbaarheid, bewegen, overgewicht, kansenongelijkheid op buurt-, wijk- en gemeentelijk niveau. Die worden aangevuld met lokale beleidsstukken en onderzoeksrapporten. Zo brengt het dashboard een buurt kwantitatief in kaart. We vullen die data vervolgens aan met veldwerk: de wijk in, observeren, luisteren, praten met bewoners en stakeholders. Wat speelt er, hoe ervaren mensen hun omgeving? Kwantitatief én kwalitatief onderzoek dus.’

Heijmans heeft de impactscan inmiddels uitgevoerd voor ontwikkelingen in Hellevoetsluis, IJsselstein en Zutphen. Kun je iets vertellen over de resultaten?

Maaike: ‘Sommige maatschappelijke issues spelen in bijna alle gebieden. In veel buurten beweegt meer dan de helft van de bewoners te weinig, of kampt met overgewicht. Wat mij opvalt, is dat de verminderde mentale gezondheid van jongeren steeds vaker speelt. In Hellevoetsluis kwamen we er via de impactscan achter dat de mentale gezondheid onder jongeren opvallend slechter was dan in omliggende gemeenten - zelfs de gemeente zelf schrok ervan. Het is een voorbeeld hoe de scan je begrip van de opgave verrijkt. Met die informatie kun je werken aan concrete interventies die op een positieve manier bijdragen aan een mentaal en fysiek gezondere buurt.’

Lonneke: ‘De resultaten van de scan zijn vaak een bevestiging van wat je al aanvoelt of vermoedt, maar dan onderbouwd met data. Het verschil met een onderbuikgevoel is dat je het nu expliciet kunt benoemen en er samen op kunt sturen.’

Wat gebeurt er met de resultaten van de impactscan?

Maaike: ‘Samen met de belangrijkste stakeholders prioriteren we de bevindingen van de impactscan. Wat zijn de belangrijkste uitdagingen in het gebied? Vervolgens vertalen we die naar gedeelde doelstellingen en concrete interventies. We werken hierbij altijd samen met de gemeente en lokale partijen - zij kennen de buurt het beste. De impactscan geeft ook inzicht in de bestaande buurtinitiatieven en organisaties waar we mee kunnen samenwerken. In Hellevoetsluis leidde dat bijvoorbeeld tot de kennismaking en samenwerking met de welzijnsorganisatie Stichting Push. De stichting heeft aangeboden om mee te denken over plekken voor jongeren en te helpen om co-creatie te organiseren.’

Heijmans werkt rondom de impactscan samen met allerlei partners. Waarom is dat belangrijk?

Maaike: ‘We werken bewust samen met partijen als TNO en universiteiten, voor hun expertise en onafhankelijkheid. Ook werken we samen met welzijns- en kennisorganisaties zoals Jantje Beton en de Alzheimer Stichting. Dat doen we omdat je grote maatschappelijke vraagstukken nooit vanuit één perspectief of discipline kunt oplossen. Je hebt ontwerpers, wetenschappers, beleidsadviseurs, ontwikkelaars én de gemeenschap nodig.’

Levert de scan ook voordelen op voor de samenwerking met projectpartners?

Lonneke: ‘Zeker: het helpt in gesprekken met bijvoorbeeld de gemeente. De impactscan legt de feiten vroeg op tafel, zodat je aan de hand van data de vraag kunt stellen: wat vinden we nu écht belangrijk? Je formuleert samen een gedeeld verlangen: samen méér dan alleen een mooie wijk ontwikkelen. Dat raakt aan de innerlijke ambitie van iedereen die erbij betrokken is.’

Maaike: Maaike: ‘Het helpt ook met het vroegtijdig in kaart brengen van eventuele tegenstrijdige belangen. De scan die we uitvoerden in De Hoven in Zutphen liet een veelvoorkomend spanningsveld zien: bewoners willen een autoluwe buurt, maar de cijfers laten zien dat de buurt zo ver nog niet is. In De Hoven lopen of fietsen relatief weinig mensen naar school of werk en met slechts één busverbinding is de auto-afhankelijkheid groot. Hierover moet je met elkaar in gesprek om tot een totaalplan te komen.'

Hoe is de scan ingebed in de werkwijze van Heijmans?

Lonneke: ‘Veel van onze collega’s komen uit de techniek. Ze zijn vooral gewend aan stenen en tekeningen. Als je ineens 'welzijn' op je bordje krijgt, wat best een abstract thema is, kan dat voor een ongrijpbaar gevoel zorgen. Het fijne aan de impactscan is dat het helpt om welzijn tastbaar en praktisch toepasbaar te maken. Het is daarnaast niet vrijblijvend: de scan wordt volledig geïncorporeerd in ons werkproces, in álle projecten.’

Zijn er plannen om de impactscan door te ontwikkelen?

Maaike: ‘In een bestaande wijk kun je onderzoek doen onder de huidige bewoners. Maar bij een heel nieuwe buurt heb je met nieuwe mensen te maken, die je nu nog niet kent. Hoe onderzoek je wat zij nodig hebben voor hun welzijn? Dat is nu nog improviseren, door bijvoorbeeld bewoners uit omliggende of vergelijkbare buurten te betrekken. Juist dit vraagstuk hebben we voorgelegd aan social designers, via de Dutch Design Foundation. We zijn super benieuwd of zij slimme methoden kunnen ontwikkelen om die nieuwe doelgroepen te begrijpen en wat hun noden en behoeften zijn voor welzijn in hun leefomgeving.’