Vijf vragen aan Kees van Mook

De kunst van het muurlezen

Midden in Bergen op Zoom ligt Ravelijn op den Zoom, een vijfhoekig ‘eiland’ omringd door vestingmuren en water. Het diende vroeger als huisvesting voor soldaten en munitieopslag, nu als locatie voor diverse festiviteiten. Om dit erfgoed op te waarderen, restaureert Heijmans de kademuren, de taluds en kazematten. Hoe Heijmans dat doet, vertelt uitvoerder Kees van Mook.

7 september 2017

Hoe troffen jullie het monument aan?

“Ravelijn op den Zoom behoort tot een van de laatste vestingwerken in het zuiden van ons land. In 1702 is het gebouwd door Menno van Coehoorn, een militair en een van de allerbeste Europese vestingbouwkundigen van zijn tijd. Nu 85 jaar na de eerste restauratie uit 1932 restaureren we een stuk ‘vergane glorie’. Toen ik het monument voor het eerst zag, was er niets van de muren te zien. Ze waren met gras bedekt en er staken wortels van volgroeide bomen doorheen. Deze hadden dikke scheuren veroorzaakt. Restauratie was dus geen overbodige luxe. Gelukkig zag de gemeente dat dit enige ravelijn van het zuiden behouden moest blijven. Heijmans scoorde de opdracht door het goede plan van aanpak.”

ravelijn oude staat.jpg

Een eerste aanblik van de kademuur. Voordat het restauratiewerk begint wordt een muur gereinigd (rechter deel). De linkerzijde laat de oude staat van de muur zien.

Hoe zag dat plan eruit?

“Samen met een restauratiearchitect is besloten dat we behoudend restaureren. Dat betekent niet de kademuren afbreken om het vervolgens weer steen voor steen op te bouwen, maar fixeren. In de volksmond: het opvullen van holle ruimtes door ze te injecteren of roestvrijstalen draadstangen aan te brengen, zodat de buitenschil wordt vastgezet aan de binnenschil. Op basis daarvan keken we samen met onderaannemers naar de stenen en mortel die we moesten toepassen.”

“Ook moesten we nadenken over de aan- en afvoer van het materieel. Tijdens de restauratie in 1932 plaatsten onze voorgangers in plaats van de bestaande dam een houten brug met toegangspoort. Deze brug kan ‘slechts’ 3,5 ton aan. Een volle vrachtwagen kan zo het ravelijn niet bereiken. Mijn collega’s bedachten toen een noodbrug, die 15 ton aan kan, zodat alles op het ‘eiland’ kan worden geleverd. Van het eiland moet het materieel naar de kademuren en de steigers. Dat is opgelost met twaalf pontons op het water. Een voor de schaftkeet, de ander voor twee containers met vuil en het materieel. Dat voeren we via een sloep, de Heijmans 1, aan- en af.”

Wat kom je allemaal tegen in zo’n ravelijn?

“Ondanks goede voorbereidingen, stuiten wij altijd op verrassingen. Eenmaal op de steigers, zagen we dat de muur uit veel ‘vals werk’ bestond, metselwerk dat bij de vorige restauratie is aangebracht. Tijdens de restauratie van 1932 hadden ze een halve steen van de muur afgehakt. Dan zie je gehakte ‘koppen’ in de muur, met meerdere lagen specie op diverse plekken. Het bewijs dat achter deze muur een restauratiegeschiedenis schuil gaat. Op zo’n moment ben je blij met de juiste vakmensen op de juiste plaats. Zij beheersen de taal van het vak en zijn in staat om de muren te lezen. Ons hele team vindt het interessant om in die materie te duiken. Door kennis te maken met de geschiedenis, zie je ook de waarde van een monument in.”

IMG_3371.jpg

Knap staaltje vakwerk, muren lezen!

“We weten hoe het kunstje werkt. Een restauratiearchitect heeft veel ervaring, maar ter plekke verandert er nog wel eens iets. Om een voorbeeld te geven: in een van de muren liep een dikke scheur van zo’n twee centimeter. Een van onze metselaars is die scheur na gaan hakken. Dat doet hij om de muur te begrijpen, te kunnen lezen. Doordat hij een stuk muur weghaalde, zagen we hoe diep de scheur was.”

“Dat merk je overigens ook als je er op klopt, zo hoor je of er holle ruimtes zijn en weet je waar opvulling van de muur nodig is.”

Wanneer zijn jullie klaar?

“De kademuren moeten midden oktober zijn opgeleverd. De rotte stukken van de muur zijn dan vervangen door nieuw metselwerk. De wortelresten uit de taluds zijn verwijderd en nieuw gras is ingezaaid. Het binnenterrein, de Terre, is een extra opdracht. Daar vinden de festiviteiten plaats. Heijmans is hier verantwoordelijk voor kabels- en leidingen, goede riolering en het aanbrengen van gras. Twee jaar geleden bouwde Heijmans hier ook een kiosk en restaureerden we de binnenmuren. Eind december is alles gereed, het terrein is dan festivalproof en klaar voor gebruik in het voorjaar van 2018.”