Langs de lijn bij Vathorst Amersfoort

The art of placemaking

In een Hollandse tuinderskas kun je komkommers laten kiemen. Maar ook leefbaarheid, weten ze in Amersfoort. Bezoek aan een paradijsje dat de term placemaking overstijgt.

12 februari 2018

Maandagochtend, in de Amersfoortse Vinex-wijk Vathorst. Het is droog, behalve in deelgebied De Bron. Daar heten de straten Zwarte Zee, Balatonmeer, Straat van Gibraltar of Oceaan. Geen wijk waar je koudwatervrees moet hebben. Gelukkig is horeca-ondernemer Daphne Bartels (49) geen klappertandend type, maar een doorbijter.

Zes jaar geleden ging ze met Heijmans in zee. De uitdaging: een ontmoetingsplek realiseren in de wijk-in-wording. Erg wenselijk, oordeelde Oscar Higler van Heijmans, die als ontwikkelaar al vanaf 2004 bij Vathorst is betrokken. “Als je wilt dat bewoners al vroeg kunnen aarden, denk dan tijdig en snoeihard over ontmoetingen na. Want levendigheid komt niet uit de lucht vallen. Dat begint met mensen nieuwsgierig maken. Zo genereer je 'traffic', wat kan leiden tot waardering en een woonwens. Die woonwens vervullen is ons uiteindelijke doel.”

Buurthuis 3.0

Het toeval hielp een handje. In 2012 was Amersfoort Hoofdstad van de Smaak, maar ook gastheer voor de Internationale Fotobiënnale GRID. Twee vliegen, één klap, besefte Oscar. Zijn wens: een pioniersplek in Vathorst, waar je eten, drinken en expositiebezoek zou kunnen combineren met het beleven van Vathorst.

Bij Daphne in de Kas Vathorst Amersfoort Heijmans 4.jpg

“Een buurthuis 3.0”, zegt Daphne die de exploitatie aandurfde. “Ik had dertig jaar horeca-ervaring, van eigen eetcafé tot exclusief restaurant. Maar in 2008 liepen we stuk op de crisis. Ik zat nog in de schuldsanering toen Heijmans me deze kans bood. Een geschenk uit de hemel: ik wilde met een moestuin, streekgebonden producten en educatie aan kinderen aan de gang. Bovendien is het m’n eigen wijk. Ik woon er.”

Transparant

Als dochter van een bloemist bracht ze haar jeugd deels in kassen door. Met die kennis gaf Heijmans een architect opdracht om een glazen kas van negen bij twaalf meter te ontwerpen. De stijl: transparant, open, stoer, eerlijk. In juni 2012 opende ‘Bij Daphne in de Kas’ aan het water van het Bronpark.

“Het eerste half jaar gaf ik elke gast een hand”, aldus Daphne, die de ontmoetingsplek met haar man Alex runt. “Nu ken ik honderden mensen.” Dagelijks krijgt ze veertig tot honderd klanten. In de zomer zit het terras vol. Zon, drankje, handdoekje. Zwemmen in het aangrenzende Bronparkmeer is strikt bezien verboden, maar in Vathorst kijken ze graag ruim.

Echt

‘Bij Daphne in de Kas’ is een excellent voorbeeld van placemaking. Onder die noemer vallen ingrepen in de openbare ruimte om het vestigings- en leefklimaat te versterken. Placemaking is niet nieuw. De Amerikaanse stedenbouwkundige Jane Jacobs hamerde al in haar meesterwerk ‘The Death and Life of Great American Cities’ (1961) op het belang van levendige publieke ruimte. Daar ontstaan sociale netwerken, stelde ze. Zijn die er niet, dan verkommert de stad. Ook voor op het nachtkastje: het boek ‘Succesvolle openbare ruimtes’ van Fred Kent, grondlegger van bureau Project for Public Spaces (PPS) in New York.

Jane Jacobs
Jane Jacobs
Jane Jacobs Battle for the City

Sceptici zien placemaking als sociaal geknutsel voor geprivilegieerden. Onvermijdelijk zijn de grappen over hipsters-met-knotjes die quinoabier serveren in hun tijdelijke café van pallethout. Maar de praktijk is vaak Hollandser: nuchter, voor iedereen toegankelijk. “Placemaking werkt ook alleen als het authentiek is”, zegt Daphne. “M’n chique restaurant was een toneelspel. Dat was Daphne niet. Hier ben ik echt. Niet voor niets is de kas zichtbaar en transparant.”

Na zes jaar voelt ze zich ondernemer, buurtwerker en biechtmoeder in één. Daarmee is haar droom uitgekomen. Glunderend laat ze een bewaarde notitie op haar mobieltje zien. Op 5 juni 2012 schreef ze een bedrijfsplan van vijf woorden: ontmoeten, creëren, verbinden, kansen bieden. “Dáár gaat het om. Nog een cappuccino?”

Bij Daphne in de Kas Vathorst Amersfoort Heijmans 17.jpg

Strandje

Voor Heijmans is placemaking inmiddels vertrouwde kost. “Het denken erover is geïncorporeerd”, zegt Oscar. “Wel zijn er condities. Naast omvang en impact heb je de juiste partners nodig. Anders wordt het niet veel.” Binnen Ontwikkelingsbedrijf Vathorst – het samenwerkingsverband van gemeente en vijf marktpartijen – hebben leefbaarheid en openbare ruimte van meet af aan veel aandacht.

Bij Daphne in de Kas Vathorst Amersfoort Heijmans 13.jpg

Heijmans pakt daarin graag het voortouw, leren drie projecten: een muziekpaviljoen en een strandje plus uitkijktoren aan het indertijd nog onbebouwde Bronparkmeer. Oscar wijst naar het water, waarin inmiddels twee blikvangers uit het kunstprogramma liggen: ‘Boot’ van Armando en ‘A mountain for the Netherlands’ van de Chinese kunstenaar Sui Jianguo. “Af en toe hobbelen hier zelfs Chinese toeristen voorbij”, lacht Daphne. “Zorgt toch voor extra aanloop.”

Kinderen

Extra charme van de placemaking in Vathorst is de aandacht voor jeugd en jongeren. In de moestuin, waar sla, bonen en rood fruit groeien, eten kinderen regelmatig frambozen en aardbeien. Hap, slik: vrije pluk. Ook de zestien- tot achttienjarigen die bij Daphne een baantje hebben, komen uit de buurt. “Ik ben nog net geen moeder of tante van ze. Maar het zijn mijn kaskinderen. Als ze uitvliegen, hoop ik altijd dat ze hier met hun eerste date afspreken. Dit is een veilige plek.”

Het gaat goed met Vathorst, zien Daphne en Oscar. Laatstgenoemde: “In Amsterdam hoeven we geen flyers ‘Te koop in Vathorst’ uit te delen. Zo’n dertig procent van de bewoners verhuist uiteindelijk binnen Vathorst.” Niet zo vreemd, stelt Oscar: de drie deelgebieden – De Bron, De Laak en De Velden – vormen ‘Een wereld van verschil’, wat ook het credo van Vathorst is. “Dat maakt het extra aantrekkelijk om in de wijk te investeren.

Het mogelijk volgende project? Vanaf 2000 konden Laakbewoners tegen sterk gereduceerde prijs een bouwpakket voor een Laak-sloepje aanschaffen. Daar hadden veel mensen oren naar. Oscar: "Wat nog ontbreekt is een winter- en onderhoudsloods, op zo’n manier dat het weer nieuwe bewoners aantrekt.”

Rollator

Ook de bouwliefde van Daphne is niet bekoeld. “We willen mee blijven groeien met de omzet. De vergunning, die vijf jaar geldig was, is verlengd. We zijn nu met Ontwikkelingsbedrijf Vathorst aan het kijken of we een meer definitieve huisvesting kunnen krijgen. Al moet ik met een rollator over het pad komen: ik ga hier nooit meer weg.”

Bij Daphne in de Kas Vathorst Amersfoort Heijmans 8.jpg