Langs de lijn bij Noord/Zuidlijn Amsterdam

De grote vriendelijke reus

Zes jaar werkte hij aan de Noord/Zuidlijn in Amsterdam, de metroverbinding die 3,1 miljard euro, duizenden hoofdpijnpoeders en vijf wethouders kostte. Maar dan heb je ook wat. Een terugblik met Adriaan Ballemans van Heijmans, die zijn eerste metrorit beleeft. “Dat gaat snel!”

22 oktober 2018

Eerst koffie bij café Loetje. Het terras ligt aan het open water tussen Centraal Station en Damrak. Uit een passerende rondvaartboot klinkt een stem: “At your left side, you see the Heijmans-man who successfully managed two construction contracts worth twenty-two and forty million euro.” Applaudisserende Amerikanen, fotograferende Japanners. Zo had het kunnen gaan, maar dat zou botsen met de bescheidenheid van projectleider Adriaan. Laconiek: “Zo’n klus doe je echt samen, nooit alleen.”

NoordZuidLijn11.jpg

Adriaan Ballemans, projectleider bij Heijmans voor de Noord/Zuidlijn.

Even vijf haltes terug in de tijd. Want al in 1968 opperden verkeerskundigen de aanleg van de Noord/Zuidlijn. Dat advies verstomde, nadat sloop van de Nieuwmarktbuurt in de jaren zeventig ernstige rellen had veroorzaakt. Bewoners kwamen in opstand omdat hun huizen moesten wijken voor de aanleg van de metrolijn tussen Bijlmer en Centraal Station. Maar in de jaren negentig viel opnieuw het N-woord: de Noord/Zuidlijn. Amsterdam slibt langzaam dicht, waarschuwden lokale politici en bedrijven. Het metroplan kreeg groen licht, mits het geen afbraak van woningen noodzakelijk maakte.

Feiten en weetjes

  • Het aanleggen van de Noord/Zuidlijn zou aanvankelijk 681 miljoen gaan kosten. Dat bedrag is verviervoudigd.
  • Op 22 april 2003 ging de eerste schop de grond in voor de metrolijn die Amsterdam-Noord met Zuid verbindt en 9,7 kilometer lang is.
  • Om elk risico op verzakking van de Munttoren uit te sluiten, is de tunnelbuis ter plaatse het diepst geboord: 32 meter.
  • Het traject telt acht metrostations: Noord, Noorderpark, Centraal Station, Rokin, Vijzelgracht, De Pijp, Europaplein en Zuid.
  • Van deze stations ligt halte Vijzelgracht het diepst: 26 meter onder maaiveld. De twee tunnelbuizen liggen hier niet naast, maar boven elkaar. De roltrappen op dit station zijn 47 meter lang.
  • Op 22 juli 2018 is de Noord/Zuidlijn geopend.
  • Een rit van begin- naar eindstation duurt vijftien minuten.
  • Snelheid: maximaal 70 kilometer per uur.
  • De metro vertrekt gemiddeld om de zes minuten.
  • Het huidige aantal reizigers is circa 82.000 per dag. Volgens prognose groeit dat tot 120.000.
  • In de roltrappen van de Noord/Zuidlijn zitten thermostaten. Bij koud weer activeren ze verwarming, om gladde roltrappen te voorkomen.
  • De Noord/Zuidlijn wordt wel De Grote Vriendelijke Reus genoemd, omdat de metrostellen en tunnelgangen het hoogste van de wereld zijn. Simpel: Nederlanders zijn gemiddeld langer dan andere nationaliteiten.
NoordZuidLijn12.jpg

Klotsen

Begin deze eeuw sleepte Heijmans twee Noord/Zuidlijn-contracten in de wacht. Nummer één betrof de bouw van drie tunneldelen, een technische ruimte en een waterkering op het Damrak. De drie tunnelelementen vormden de startschacht voor de boormachine. Flinke joekels, op z’n Hollands gezegd: 57, 40 en 25 meter lang.

“In een weiland bouw je die met gemak. Maar hier zit je op een van de drukste punten van de Amsterdamse binnenstad”, zegt Adriaan. De oplossing: een damwandkuip van zeventig bij dertig meter in het klotsende Damrak. Twintig meter diep, waarna Heijmans de kuip plempte: water eruit, zand tot op maaiveldhoogte erin. Op die zandlaag zijn de drie tunneldelen gebouwd.

Voor lichte opwinding zorgde de Nieuwe Brug, die het Damrak met de Prins Hendrikkade verbindt. “Om de tunneldelen af te kunnen zinken, hebben we die brug moeten afbreken – om hem later weer op te metselen. Ook moesten we de oude houten paalfundering slopen. Maar bij het zakken van het eerste caisson stuitten we op weerstand. Wat bleek: ooit hebben ze daar paal-op-paal gezet. Tekeningen ontbraken. Met hydraulische kettingzagen hebben we alle honderdtachtig eikenhouten palen weggehaald. Ze zijn aan de Bataviawerf in Lelystad geschonken.”

Eénmaal hield Adriaan zijn hart langdurig vast: een afgezonken tunneldeel stroomde vol zand en water, nadat een stikstoflans – die grond bevriest om de tunneldelen aan elkaar te kunnen verbinden – de brui eraan gaf. Maar het kwam goed, ook zonder Nicolaas van Myra, de beschermheilige van Amsterdam, aan te roepen.

Timelapse: afzinken caisson
Timelapse: afzinken caisson
Timelapse: afzinken caisson

Fietswrakken

Adriaan en zijn collega’s werkten nauw samen met stadsarcheologen. “Na het verwijderen van de fietswrakken – een containerlading vol – is elke kubieke meter slurrie gezeefd. Er is van alles gevonden: servies, botten, spelden. Mooiste vondst op het Damrak? Een Sint-Joris-en-de-draak-insigne. Iedereen trots, al is er tijdens de schaft ook wel eens een kopje of theelepeltje in het water gegooid. Geintje, beetje stangen.”

De archeologische vondsten bekijken?

De verschillende koninkrijkjes in de hoofdstad vormden een extra uitdaging, ontdekte Adriaan. Vergadertafels deelde hij met uiteenlopende partijen: van gemeente en stadsdeelraad tot brandweer, vervoersbedrijf en havendienst. Dat verlangde sociale lenigheid, tact en veel geduld. Een illustratie: “Om de vloeren van de tunneldelen te storten, moesten we 2200 kubieke meter beton in één dag aanvoeren. Dat zijn zo’n 220 vrachtwagens. Zoiets vergt zorgvuldige planning en afstemming met alle belanghebbende partijen. ‘Doe het op zondag als het verkeersluw is’, zei de ene stakeholder. ‘Nee, dat kost de Bijenkorf klandizie. Níet op koopzondag!’, stelde een ander. Afijn, het werd een zondag. Non-stop van 05.30 tot 21 uur. Geen centje pijn.”

Station Rokin Noord/Zuidlijn in Amsterdam

In de zes jaren dat Heijmans op het Damrak werkte, was het contact met de omwonenden goed. “We hebben zelfs nog een bewoner van de Warmoesstraat geholpen. Via de achterkant van zijn woning, die aan het water van het Damrak lag, hesen we met een kraan zijn piano naar binnen.” Nog een mooie herinnering: de eigenaar van het statige Victoria Hotel aan het Damrak, die Heijmans-medewerkers voor een borrel in december uitnodigde. “Een ploeg Portugese lassers die voor ons werkte, ging mee. Hun voorman heeft kerstliederen staan zingen.”

Sixhaven

Toch is Adriaan blij dat het erop zit. Zonder spijt: “Het was afwisselend en leerzaam. Ik ken weinig infraprojecten waar zoveel innovatie bij kwam kijken. Je bouwt immers in hartje Amsterdam een ondergrondse metro op slappe bodem. Dan heb je echt niet genoeg aan een waterpasje. Bovendien moet je voorkomen dat panden verzakken. Het gaat om honderden monumenten. Met trillingsmeters ben je voortdurend aan het monitoren.”

Meer fysieke werkruimte bood het tweede contract, dat Heijmans in combinatie met Strukton uitvoerde. In de Sixhaven op de noordoever van het IJ, bouwde Heijmans vier tunneldelen van elk vijftig meter. Nadat het station op een kolossale tafelconstructie was gezet, kon Strukton de tunneldelen onder Amsterdam CS invaren en afzinken. Heijmans bouwde het af.

Tijd voor een ritje in de Noord/Zuidlijn. 9,7 Kilometer lang, waarvan 7,1 km ondergronds. “Het was er nog niet van gekomen”, zegt Adriaan, die in Culemborg woont. Hij loopt de roltrap af, die in de winter wordt verwarmd om gladheid te voorkomen. Het ondergrondse vertrekstation op Centraal is ruim en indrukwekkend, dankzij de enorme staalconstructies. Toch is het maar een fractie van de 119,6 miljoen kilo die in de gehele Noord/Zuidlijn is verwerkt. Van al dat staal zou je zestien Eiffeltorens kunnen bouwen.

Ah, daar is de metro al. Even later duikt hij onder het monumentale Amsterdam Centraal en het IJ door, om bovengronds bij station Noorderpark te eindigen. De rittijd: 1m47s. Adriaan krijgt de smaak te pakken: een ritje terug naar Centraal. Vanaf daar naar het Rokin, comfortabel en in 1m31s.

NoordZuidLijn4.jpg

Gele helm

Op metrostation Rokin voeren de roltrappen langs duizenden bodemvondsten, die in glazen vitrines zijn uitgestald. Ankers, vazen, hoefijzers, messen. Het is maar een deel van de oogst: op het volledige traject vonden archeologen 700.000 voorwerpen – van trouwringen en sleutels tot giropassen, filmrollen of consumptiemunten voor Moulin Rouge Amsterdam. Nee, lacht Adriaan. Hij heeft indertijd niet overwogen om heimelijk een gele helm in een modderput achter te laten. Als archeologen over vijfhonderd jaar gaan graven, zien ze toch wel dat Heijmans bij de Noord/Zuidlijn betrokken was: vakwerk.