Langs de lijn bij de Grebbe

Riooljournalistiek in Bergen op Zoom

Splesj, splasj. Vierenveertig voeten banjeren door een laagje water. “De ratten zitten niet in dit stuk,” stelt een moeder haar zoontje gerust. Op pad in de Grebbe, de ondergrondse watergang van Bergen op Zoom die Heijmans heeft gerestaureerd. 

7 september 2017

Een half uur eerder heeft luikwacht Piet in de Gevangenpoortstraat het aantal afdalende deelnemers geturfd. Wel zo handig, want je gunt niemand abusievelijk opsluiting in dit voormalige hoofdriool van de stad. Zoals het veiligheidsprotocol voorschrijft, is Piet ook al met de Scott het trapgat in gedoken. Dat apparaatje meet het zuurstof- en zwavelwaterstofgehalte alias rotte-eieren-lucht in de Grebbe. Piet kijkt tevreden. Alles is in orde, inclusief de Lower Explosion Limit oftewel de LEL-waarde. Het enige gas in de Grebbe zal lachgas blijken: het ondergrondse monument is bij uitstek de plek voor grappen over vleermuizen, spoken en ratten. Een oer-Hollandse vraag: zijn er ook schatten? Ja, de wonderlijke geschiedenis van de Grebbe zelf.

JVH_171002_Heijmans-DeGrebbe12.jpg

Geur

Twee uur eerder in de voormalige burgemeesterskamer van het stadhuis. Marianne Siewe van Stichting Bezichtiging Monumenten doet het waterige en woelige verleden uit de doeken. In vogelvlucht: in de twaalfde eeuw graven inwoners van Bergen op Zoom een achthonderd meter lang afwateringskanaal dat in een kreek van de Schelde uitmondt. Turfschippers, lakenververs, leerlooiers en bierbrouwers zijn blij met de Grebbe. Maar in de vijftiende eeuw treedt letterlijk de duisternis in: steeds meer huiseigenaren overkluizen het water. De turfvaart valt stil, het water raakt vervuild. In de jaren dertig van de vorige eeuw bereikt de Grebbe haar dieptepunt als hoofdriool van de stad. De geur? Sluit je ogen, denk langdurig aan een otterkolonie. Ja, zo ongeveer.

Marianne Siewe van Stichting Bezichtiging Monumenten

Katzwijm

Terug naar de Grebbe, die nog altijd het maagdarmkanaal van Bergen op Zoom is. Twintig bezoekers volgen gids Frans. Toch dragen ze geen wasknijpers op hun neus. Dat is te danken aan Heijmans. Begin deze eeuw kreeg de Grebbe de status van rijksmonument, waarna het bouwbedrijf in 2003 begon met de jarenlange restauratie van de ondergrondse stankbel. Om katzwijm van werknemers te voorkomen, legde Heijmans een flexibele kous in de stenen goot. Die lange sok, geïmpregneerd met kunststof, hardde uit en is de huidige rioolbuis. Nog altijd steken talloze pvc-buizen uit het kelderplafond. Het zijn riolen van bovengelegen huizen, die lozen op de uitgeharde afvoerleiding. Tegen de gewelfmuren zijn huisnummerbordjes geschroefd. Dat scheelt zoeken bij afvoerverstoppingen.

JVH_171002_Heijmans-DeGrebbe14.jpg

Tot en met 28 oktober is het iedere zaterdag mogelijk om een ondergrondse wandeling te maken.

Anno 2017 is de Grebbe meer dan een reukloze en droge rioolgang. Ze heeft nog drie andere functies. Zo ligt onder de betonnen vloer een schoonwaterleiding uit de jaren 50. Ooit bestemd voor suikerfabriek De Zeeland, nu voor bluswater van de brandweer. Daarnaast fungeert de Grebbe als bezinkbassin voor berging bij hoog water. Bovendien kan iedereen nu de gerestaureerde Grebbe bezichtigen, dankzij de afvoerleiding die Heijmans aanlegde. Bukken hoeft niet. De gewelven zijn twee tot vijf meter hoog. Ook de breedte hoeft geen claustrofobie op te leveren: drie tot vijf meter breed. Het wandeltraject is zeshonderd meter lang. De overige tweehonderd meter van de Grebbe zit achter een muur, inclusief ratten.

Chagrijn

Gids Frans zet de pas erin. Onderweg trakteert hij op talloze verhalen en anekdotes. Zo wijst hij op ’t Chagrijn van Berrege, een putdeksel in een plafondgewelf, waarop de vierders van Vastenavend – de Bergense variant op carnaval – maar ook andere voetgangers stevig kunnen stampen. Op die manier blijft het chagrijn ondergronds en “de leut [Brabants voor plezier – red.] onder ons.”

IMG_1540.jpg

Halverwege de tocht wijst de gids op een gewelf met een tweede kelder, waarvan zelfs de bewoners het bestaan niet kenden. Volgens overlevering bracht het verzet in de Tweede Wereldoorlog hier enkele mensen onder. De schuilplek was enkel via het open riool van de Grebbe te bereiken. Meer opmerkelijks: het huis waar een Heijmans-medewerker naar verluidt een vrouw de klamme schrik van haar leven bezorgde. Tijdens de restauratie stak hij zijn hand door een rioolbuis die in haar toiletpot eindigde.

Stilletjes is de Grebbe ook een Metselwerkmuseum, dat laat zien welke steensoorten en metselverbanden in ruim zeven eeuwen tijd zijn gebruikt. Telkens weer tastte de sloop van bruggen en de aanleg van nieuwe overkluizingen, kelders en trappen de oorspronkelijke constructies aan. Inwerking van zuren en zouten uit menselijke afvalstoffen verslechterde hun staat. Herstel van die gatenkaas was een van de belangrijkste onderdelen van de restauratie die Heijmans uitvoerde. Ook afgelopen jaar daalden gele helmen af voor opknapwerk.

Spa Blauw

Op de laatste honderd meter van het traject staat een laagje van zo’n vijf centimeter water. Zo helder als Spa Blauw: het is regenwater uit bovenliggende tuinen dat na natuurlijke filtratie in de Grebbe eindigt. Een enkele maal per jaar staat het water zo hoog dat de rondleidingen worden afgeblazen.

In de verte kiert het daglicht. De trap op, omhoog. Naar luikwacht Kees die op een stoeltje zit te zonnen. Locatie: achter de bibliotheek. Toeval? Vast niet. Over de Grebbe zou je een boekenplank vol kunnen schrijven. Maar erin afdalen, is een nog groter feest voor de fantasie.

JVH_171002_Heijmans-DeGrebbe08.jpg

Reserveer een ondergrondse wandeling