Hoe staat het met... Nationaal Militair Museum

Een terrein vol verhalen

Een jaar geleden won Heijmans de Dutch Design Award voor beste opdrachtgever. Een erkenning voor de vroegtijdige samenwerking met diverse ontwerpers bij de realisatie van het Nationaal Militair Museum. Hank van Tilborg en Martin Schellekens blikken terug op een vruchtbare samenwerking.

17 oktober 2014

We maken met landschapsarchitect Hank van Tilborg van H+N+S Landschapsarchitecten en projectdirecteur Martin Schellekens een wandeling door de 'nieuwe' natuur rondom het Nationaal Militair Museum. Waar nu het transparante museumgebouw is verrezen, groeiden vroeger beschermde plantjes. Die zijn verplaatst. En waar indertijd een oude onderhoudswerkplaats was gevestigd en een verwaarloosde parkeerplaats voor legertrucks lag, is een prachtig nieuw natuurgebied aangelegd.

Het is typerend voor de manier waarop met het ontwerp van het landschap is omgegaan; het hele gebied is opnieuw ontworpen. Hank: “Volgens ons concept wilden we een integraal parklandschap met daarin één groot, centraal gebouw, waar binnen en buiten naadloos in elkaar overlopen. Met parkeerplaatsen verscholen in het bos, vlakbij de ingang, zodat mensen direct de auto kwijt kunnen en vervolgens te voet het terrein betreden.”

NMM_1600_1.jpg

Martin Schellekens (links) en Hank van Tilborg.

Extra natuurwaarde

Dat is fundamenteel anders dan hoe de vliegbasis er bij de aanvang van dit project uitzag: een verwilderd en verwaarloosd terrein met vele oude hangars, heel veel infrastructuur en daartussen verspreide stukjes natuur. Die mochten echter niet zo maar worden verwijderd. Hank: “Er werd al snel geroepen dat ons plan niet kon, omdat er nu eenmaal ecologisch waardevolle natuur ligt. Wij waren daarvan niet overtuigd en hebben laten zien hoe we het terrein precies zo konden inrichten als we voor ogen hadden, terwijl we die natuur als het ware konden transplanteren naar andere delen van het gebied, soms letterlijk overigens. Daarmee hebben we juist extra natuurwaarde gecreëerd. We hebben lokaal geoogst heidemaaisel uitgestrooid dat komend seizoen gaat ontkiemen; over twee jaar bloeit de heide uitbundig op de vliegbasis.”

Door-ontwerpen

Als ontwerper is Hank al vanaf de tenderfase betrokken bij de totstandkoming van het NMM: “Wat echt bijzonder is aan dit project is dat we maar door zijn gegaan en ook van Heijmans door móchten gaan met ‘door-ontwerpen’. We werden daarbij niet bij alles meteen afgeremd, wat bij ‘normale’ projecten meestal wel gebeurt. We zitten nu vlak voor de opening in december en zetten nu nog op het allerlaatste moment de puntjes op de i, op alle niveaus, tot en met de markeringen en een bewakingscamera in stijl. Allerlei details waarover bij veel werken niet eens wordt nagedacht. Dat is de lol van dit project: tot het allerlaatst wordt nagedacht of het goed genoeg is of nóg beter kan. En dat heeft te maken met wat je wilt uitstralen: het moet echt top zijn!”

IMG_2154-1600.jpg

Vrijheid

De vrijheid die Heijmans de ontwerper bood, leidde tot creatieve oplossingen die anders niet tot stand waren gekomen. Het gevolg was een ingrijpende aanpak van het landschap, waar sommige mensen wat nerveus van worden. Martin: “Maar onze opdrachtgever, het Ministerie van Defensie, werd niet meteen zenuwachtig als we bomen wilden kappen of gebouwen slopen. Ons plan was dermate robuust en getoetst op zorgvuldigheid en integraliteit dat Defensie vertrouwen had in onze aanpak. Daarbij hadden wij geen last van de erfenis van een oude vliegbasis, emotionele hechting aan de gebouwen of diplomatieke afwegingen om bepaalde hangars toch wel te laten staan. We konden binnen de spelregels volledig vrij denken en handelen."

Als bezoekers moet je het gevoel hebben dat de vliegtuigen van het museum zó weer de startbaan op kunnen rijden

"De essentie van een dergelijke Publiek-Private Samenwerking (PPS) is natuurlijk dat je als opdrachtgever eisen stelt op het gebied van veiligheid, natuurwaarden en functionaliteit, zodat marktpartijen vervolgens de kans krijgen om daar eigen oplossingen voor te bedenken. Neem de beveiliging; we kregen de eis dat het museumterrein goed beveiligd moest zijn en dat die beveiliging landschappelijk moest worden ingepast. Hoe, dat mochten we zelf bepalen. We hebben hier verder gedacht dan het plaatsen van een hek. Wij hebben schanskorven geplaatst omdat hiermee verschillende doelen konden worden bereikt.”

IMG_2301-1600.jpg

Tussen de drakentanden met op de achtergrond de schanskorven gevuld met hergebruikte klinkers.

Hank vult aan: "Schanskorven verwijzen naar de militaire historie. Het leger gebruikt ze nog steeds om barricades op te werpen op het slagveld. Ze zijn dus een onderdeel van de museale beleving. Maar ze zijn ook esthetisch, ze accentueren het aanwezige hoogteverschil en onderstrepen de horizontaliteit, die je in het gebouw terugziet. Ze leiden de bezoekersstromen om te voorkomen dat mensen dwars door het terrein heen gaan lopen. Ze zoneren zo het terrein, met het oog op de aanwezige natuurwaarden. We vullen ze met hergebruikte klinkers die van het terrein afkomen. Zo zitten er meerdere betekenislagen in dit ene element en dat geldt op heel veel plekken. Voor het museum hebben we drakentanden geplaatst die ooit werden gebruikt om de Nederlandse kust tegen invasies te verdedigen. Hier zijn ze echter gemaakt met verschillende processen en betonsamenstellingen, zodat we later kunnen monitoren op welk soort beton bijzondere mossen groeien. Dit terrein zit vol verhalen."

Geen grens

Een andere oplossing waar Hank bijzonder trots op is, is de begrenzing van het terrein van Defensie aan de achterzijde, waar het terrein van de Provincie Utrecht begint. Begrenzing? Vanuit het museum is daar niets van te zien. En dat is precies de bedoeling. In plaats van een hek, liggen er een greppel en een betonnen keerwand. Waardoor het terrein beveiligd is, maar visueel nog steeds één wijds geheel vormt. Hank: "De essentie is dat je als bezoekers het gevoel hebt dat de vliegtuigen van het museum zó weer de startbaan op kunnen rijden. Staat er een hek tussen, dan gelooft niemand dat meer. Het is een klein maar beeldbepalend detail waar wel twee jaar door Heijmans keihard aan getrokken is om het met de Provincie voor elkaar te boksen."

IMG_2345-1600.jpg

Ruimte voor ideeën

Volgens Hank zou een dergelijke oplossing nooit mogelijk zijn geweest als er in het team niet de ruimte was om samen te werken op een gelijkwaardige manier en aandacht te besteden aan details. "Die ruimte is er hier bij iedereen, tussen hoofdopdrachtgever en Heijmans en tussen Heijmans en ontwerper. Heb je dat niet, dan blijft het bij leuke ideeën die uiteindelijk makkelijk worden weggewuifd met de opmerking dat er geen tijd en geen geld voor is." 

Martin: "Je moet als bouwer ook je eigen rol kennen. Heijmans heeft hier 25 jaar verantwoordelijkheid voor het onderhoud en de exploitatie. Het ontwerp moet daar wel geschikt voor zijn, qua maakbaarheid, onderhoudbaarheid en prijs. Daarover voeren we een goede en soms pittige discussie met elkaar. Maar het betekent niet dat we als bouwer op de ontwerpersstoel gaan zitten. En dat zie je nog wel eens gebeuren."

IMG_2334-1600.jpg

Erkenning

Het winnen van de Dutch Design Award voor goed opdrachtgeverschap wordt zowel door Hank als door Martin gezien als een terechte erkenning van de intensieve en voortdurende samenwerking tussen bouwer en ontwerpers in het project NMM. Martin: "Het interessante van deze prijs is dat hiermee de nieuwe rol van Heijmans belicht. We sjouwen hier niet alleen met kruiwagens, we dragen verantwoordelijkheid voor het ontwerp, voeren de regie en dragen de verantwoordelijkheid in de gehele waardeketen. Als Heijmans zijn we nu een dienstverlener: wij zorgen ervoor dat gebouw en buitenruimte voor 25 jaar op en top beschikbaar blijft voor alle gebruikers en bezoekers. Zo’n rol is voor veel mensen een eye-opener." 

"Bij de uitreiking van de Dutch Design Awards in 2013 waren wij ook de enige genomineerde uit de bouwsector. Dan kom je dus ineens in een andere wereld terecht. En dat is goed, want als je het hebt over integrale oplossingen of optreden als dienstverlener, moet je jezelf ook onttrekken uit de traditionele concurrentiewereld. Deze prijs heeft er dan ook aan bijgedragen dat we nu worden gepositioneerd als een ander type speler. Dat vind ik relevant. En het gaat zeker invloed hebben op toekomstige opdrachten. Maar geeft ook intern bij Heijmans de bewijslast dat we aan het veranderen zijn."

Tegelijkertijd brengt die nieuwe rol volgens Martin ook nog wel uitdagingen met zich mee. Binnen een integraal project als het NMM, is Heijmans namelijk zijn eigen opdrachtgever. "Je moet je eigen proces voor uitvoering tiptop op orde hebben. Het betekent dat je allerlei systemen moet ontwikkelen waarin je je eigen kwaliteit en integraliteit borgt. Projectbeheersing is daarbij essentieel. Maar dan wel zonder dat dit het creatieve proces doodslaat. Dáár moet de toegevoegde waarde van Heijmans in zitten, dat je in staat bent beide aspecten te borgen. Dat hebben we hier geleerd."