Hoe staat het met... Lichtkunstwerk Montgomerylaan Eindhoven

Vliegen met licht

Eindhoven is het aan zijn naam als lichtstad verplicht: vernieuwende lichtconcepten realiseren in de openbare ruimte. Daarom werken Heijmans, Philips en ontwerper Frank Tjepkema in co-creatie met omwonenden aan een lichtkunstwerk voor de Montgomerylaan. Luc van der Poel van Philips Lighting en Tjepkema leggen uit hoe ze de briefing van bewoners vertalen naar de fysieke installatie ‘Zwerm’. 

9 oktober 2017

Opdrachtgever is de gemeente Eindhoven, die een lichtkunstwerk als ‘landmark’ op de toekomstige ongelijkvloerse kruising van de Ring en de Veldmaarschalk Montgomerylaan wil hebben. De nieuwe kruising zorgt ervoor dat rechtdoorgaand verkeer niet meer voor stoplichten hoeft te wachten, en is één van de laatste trajecten in het HOV2-project

Hoog ambitieniveau bewoners

Omdat samen nadenken meer en betere ideeën oplevert, vroeg de gemeente Eindhoven omwonenden vooraf mee te denken over uitgangspunten van het lichtkunstwerk. “De bewoners legden het ambitieniveau meteen een stuk hoger”, lacht ontwerper Frank Tjepkema. “Waar de gemeente in eerste instantie een enigszins bescheiden verlichtingsstrip had voorzien op de tunnelbak, zagen de omwonenden iets groters voor zich. Licht dat zich zowel binnen als buiten de kruising manifesteert. Iets dat als landmark voor de stad zou fungeren.”

Lichtkunstwerk Zwerm Montgomerylaan Eindhoven Tjep 1.jpg

Frank Tjepkema in zijn Amsterdamse ontwerpstudio.

In de bewonersbijeenkomsten stelden Frank, lichtontwerper Luc van der Poel van Philips en Stijn Verkuilen van Heijmans zichzelf op als facilitatoren. Bewoners direct aan de kruising en omwonenden maakten de briefing, aan de hand van vragen wat ze op deze plek belangrijk vinden en welke uitstraling het werk zou moeten hebben. Luc: “Terwijl verwacht was dat de veelal oudere bewoners de identiteit van het verleden van Eindhoven wilden benadrukken, gaven ze juist aan dat het kunstwerk naar de toekomst moest verwijzen.”

Slimme samenwerking

Luc en Frank waren als eerste aan zet. Voor Luc, al meer dan 25 jaar bij Philips werkzaam als senior lichtontwerper, kent de combinatie licht en infrastructuur amper geheimen. Hij was samen met Heijmans onder meer betrokken bij de ontwikkeling van Dynamische wegmarkering, voor Wegen naar de toekomst van Rijkswaterstaat, en werkt ook mee aan Jouw Licht op 040, een samenwerkingsverband van Philips, Heijmans, TU/e en de gemeente Eindhoven met de bewoners van Woenselse Heide West.

FInal-Def-1.jpg

Visualisatie van Zwerm op de Montgomerylaan.

Prioriteiten voor de bewoners waren dynamiek, zowel in lichtintensiteit als kleur, zichtbaarheid voor de omgeving (ook bij daglicht) en interactiviteit. Frank: “En de gemeente vroeg om een betaalbaar, haalbaar en duurzaam ontwerp.” Piece of cake voor de Amsterdamse designer. Hoewel Frank vooral bekend staat als product- en interieurontwerper, realiseert hij steeds vaker projecten in de openbare ruimte. Van tunnelafzuiginstallaties tot entrees van parken en fietsenstallingen, maar ook een Light Bridge op het Amsterdam Light Festival.

Zijn afstudeerwerk van de Design Academy in Eindhoven is opgenomen in de collectie van Droog Design en met zijn eigen ontwerpbureau Tjep. ontwikkelt hij interieurs, meubels en sieraden voor Schiphol en Hema, maar ook merkidentiteiten voor Ikea, Heineken en British Airways.

Vloeiende beweging

In zijn ontwerp voor lichtkunstwerk Zwerm is Franks handschrift te herkennen: verfijnd, gelaagd en de decoratie komt voort uit functie en techniek. Inspiratiebron waren vervoersbewegingen uit de natuur. Zwerm is opgebouwd uit duizenden stalen ‘vogels’ die een ‘vliegende’ zwerm vormen.

Frank: “Een vlucht spreeuwen lijkt een willekeurige dans op te voeren, maar tegelijkertijd is een geavanceerde vorm van coördinatie en communicatie nodig om alle individuen als gemeenschap te laten bewegen. Naar die intelligentie willen wij ook steeds meer toe in onze mobiliteit, denk aan zelfrijdende autos die via een netwerk met elkaar communiceren.”

Dit principe wilde Frank vertalen naar een eenduidig beeld. Dus verbond hij de bewegingen die je kunt maken om de kruising heen, aan elkaar tot een vloeiende vorm. Het ‘vliegen’ wordt verbeeld door zich verplaatsende lichtintensiteit.

Origami van aluminium

lampen Zwerm detail.jpg

De ‘vogels’ zijn om twee ledunits gevouwen witte aluminium ornamenten, die door de vorm en kleur het licht optimaal reflecteren. Iedere vogel heeft een andere vorm, er zijn er geen twee hetzelfde, vertelt Frank. “De vorm is gebaseerd op de vogels uit de bekende Japanse papiervouwkunst, origami. Rank en slank dus.” Het precieze aantal vogels (700) kwam tot stand door uitvoerige computerberekeningen. Om de installatie licht en luchtig te houden, is het aantal ornamenten en dus lichtpunten wel verminderd ten opzichte van de eerste schetsen.

Frank: “Zwerm is een omvangrijk object geworden, dat aan twee zijdes een overspanning van dertien meter maakt en de tunnelbak toch slechts op vier punten raakt. Mijn doel was het zoveel mogelijk te laten ‘zweven’.” Luc zocht de juiste mensen bij Heijmans die mee kunnen denken over de constructie. Zo deelde Peter de Bliek van Heijmans Systeem Integratie en Techniek zijn ervaringen met het bouwen van snelwegportalen.

Luc van der Poel en Frank Tjepkema Zwerm Eindhoven.jpg

Luc van der Poel van Philips en ontwerper Frank Tjepkema werken samen aan de doorontwikkeling van Zwerm.

Meebewegen met mensen en seizoenen

Zwerm reageert op activiteit in de directe nabijheid door middel van sensoren, waardoor het licht kan meebewegen met passanten. Van boven naar beneden, maar ook van links naar rechts. Zodat de verschillende verkeersstromen met elkaar zijn verbonden. Luc: “Het licht rijdt als het ware met je mee”. Ook past het kunstwerk de lichtintensiteit aan op het weer, momenten van de dag en de seizoenen, kun je inspelen op allerlei data rondom de kruising en wordt gedacht aan speciale lichtprogrammering rondom evenementen. "’s Nachts kan Zwerm bijvoorbeeld rustig zijn, maar tot leven komen als er plots iemand passeert.”

Frank Tjepkema lichtkunstwerk Zwerm Eindhoven .jpg

Luc vertelt dat in elke vogel een combinatie van rode, groene en blauwe leds zitten, die afzonderlijk aanstuurbaar zijn. "Door de lichtkleuren van deze leds te mengen, kunnen we alle kleuren van de regenboog maken. Omdat elke vogel een eigen adres heeft, is de kleur per vogel te veranderen." De bijbehorende elektronica bevindt zich in speciale kasten aan weerszijden van het kunstwerk. De leds gaan 50.000 uur mee en zijn trillingsbestendig. 

Energieverspilling? “Nee joh, het hele kunstwerk verbruikt ongeveer 500 watt. Dat is te vergelijken met de verlichting van één gemiddeld huishouden.”

Nu de computer alles heeft doorgerekend en het ontwerp staat, maken Luc, Frank en Heijmans zich klaar om een proefstuk te realiseren. Medio 2019 moeten het lichtkunstwerk én de tunnelbak af zijn.

rkp-h-lichttunnel-935512.jpg