Hoe staat het met... Het Waterliniemuseum

Nieuws van de frontlinie

Nederland is vanaf 2015 een culturele trekpleister rijker: het Waterliniemuseum in Fort bij Vechten. In dit museum leren bezoekers alles over de werking en de historie van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Voordat het museum open gaat, blikken we met voorman Willem Scholten en projectleider Bart van den Berkmortel terug op dit bijzondere betonnen bouwwerk.

19 november 2014

Vloermaquette

Het Waterliniemuseum heeft een oppervlakte van circa 1.840 m2 meter en ligt verscholen achter de 'bomvrije kazerne' op het terrein van Fort bij Vechten. In de binnenplaats van het museum ligt een 50 meter lange betonnen maquette, waarin het stelsel van polders, rivieren en dijken van de Waterlinie is afgebeeld. “Dit is nou echt vakwerk”, zegt voorman Willem Scholten trots. “Het bouwen van dit ‘kunstwerk’ was een hels karwei voor onze mannen, omdat we hier maanden door een stekkenzee hebben moeten balanceren. Dit labyrint van rivieren, grillige polders, spoorlijnen, forten en dijkverhogingen stelden ons letterlijk en figuurlijk voor hoofdbrekens. Samen met ‘hoofd puzzelaar’ Patrick Drogt (voorman) hebben we alle onderdelen op de juiste plek gekregen.”

Waterliniemuseum-6-1600.jpg

Het Waterliniemuseum ligt verscholen achter de 'bomvrije kazerne' van Fort bij Vechten. De vloermaquette vormt de binnenplaats van het museum.

De grillige vorm van de maquette was een van de grootste uitdagingen. De maquette is namelijk gestort tussen EPS-bekisting. “Normaal werken we niet vaak met EPS als bekisting, want dat is heel bewerkelijk. Maar er zit geen enkele rechte lijn in dit betonnen kunstwerk en het varieert ook nog eens in peilhoogte. Alle EPS-elementen zijn computergestuurd met CNC technologie gemaakt. Het was ook priegelen met het vlechtwerk. Op een zeker moment staken er hier meer dan 3.000 stekken uit de vloer. Bijna alle wapening voor de dijken en polders is in het werk gebogen. Ouderwets vlechtwerk dus. Eerst zijn de polders gestort om daarna weer de rest van de EPS-elementen daar op af te kunnen schoren. Daarna zijn er veel speciale constructies verzonnen om het resultaat te krijgen wat je nu al kunt zien. De dijkjes van 10 cm breed zijn met kleine porties beton gestort.”

Het bouwproces in beeld:

Sluizen en forten

Bezoekers van het museum kunnen straks handmatig de polders ‘onder water zetten’. Je kunt dus zelf de Waterlinie in werking stellen. Willem: “In de maquette zijn negen sluizen verwerkt die je met verschillende draaiwielen kunt bedienen. In de zijkant van de sluizen zitten sensoren die detecteren dat er water moet gaan stromen. Een aantal hoofdsensoren zorgen ervoor dat de maquette niet overloopt.” 

Bart: “Binnenkort gaan we het voor het eerst testen. Best spannend, want het werkt alleen als de pompinstallatie goed is aangesloten en er geen storingen in de vele kabels en leidingen zitten. Met het installeren van de pompen zijn we net klaar. Via een aantal putjes in de maquette wordt het water door het waterreservoir rondgepompt welke we boven in het landschap hebben verwerkt. Overtollig regenwater wordt afgevoerd naar de grachten van het fort.”

Waterliniemuseum-5-1600.jpg

Bart (links) en Willem bij de technische ruimte van de vloermaquette

“We zijn inmiddels begonnen met het aanbrengen van 62 forten, vestigingen en steden, zoals vesting Naarden en Utrecht”, vertelt Willem. Deze decoratieve elementen zijn van messing gemaakt. “Door het plaatsen van deze ‘fortjes en stadjes’ krijg je pas echt een goed gevoel bij de omvang van de Waterlinie. Ze maken de maquette echt af. Verder zijn er zelfs spoorlijnen in de maquette verwerkt. Die worden momenteel afgesponsd en dan zijn die alvast klaar.” 

Museum van schoonbeton

De bouw van het museum had nogal wat voeten in aarde. Zo is bijna geen enkele wand recht. Het gebouw bestaat uit vrijwel alleen maar gebogen betonwanden. Bart: “Architect Anne Holtrop wilde niet dat deze betonnen wanden één strak geheel zouden vormen. Ze hebben een oude, bruine uitstraling gekregen en zijn in lagen opgebouwd. Er is telkens een randje van het beton zichtbaar, alsof het over de kist heen is gelopen. Dat geeft het gebouw een uniek aanzicht. Het ontwerp refereert aan het glooiende landschap in de omgeving en de Waterlinie. De wanden variëren van 7 tot 10 meter hoogte en hebben verschillende radiussen. Daarom is voor bijna elke wand een aparte maatkist gemaakt. Een zeer arbeidsintensieve, maar uitdagende klus.”

Waterliniemuseum-7-1600.jpg

De architect stelde hoge eisen aan de vormgeving van de betonwanden en de kwaliteit van het schoonbeton. Tevens moest de donkerbruine kleur exact volgens specificatie uit de kist komen. “Zo’n bruine kleur beton had ik nog nooit eerder gezien, laat staan zelf gemaakt”, zegt Willem. “Het is custom-made en de samenstelling van het betonmengsel is proefondervindelijk bepaald op de bouwplaats. In het betonmengsel zitten kleurpigmenten die homogeen door het mengsel moesten worden gemengd. Voor iedere stort van het beton werd er bemonsterd op vochtgehalte, kleurechtheid en mate van vloeibaarheid. Daarna gingen we pas over tot het storten van het beton. Je kunt je voorstellen dat het testen aardig wat tijd heeft gekost, maar als je het eenmaal een keer hebt gedaan dan wordt het de tweede en derde keer al een stuk makkelijker.”

Afronden

Als we een rondje binnen door het museum lopen, zie je dat de afwerking al in volle gang is. “We werken nu aan de volledige inrichting, zoals de plafonds, de vloeren en de verlichting. Als je naar het verlichtingsplan kijkt, zie je dat ook hier het lijnenspel van de constructie is aangehouden. Geen lampjes rechttoe rechtaan, maar precies in balans tussen de ronde en rechte wanden. Er komt straks ook nog een bijzonder geluidsabsorberend materiaal tegen het plafond voor een goede akoestiek in het museum. Je wilt niet dat het hier gaat galmen. Als we klaar zijn met de afwerking, gaan Platvorm en IJsfontein aan de slag met het inrichten van de tentoonstelling.” 

Waterliniemuseum-3-1600.jpg

Het lichtplan in het plafond is afgestemd op de ronde vorm van de wanden.

Trots

De handen van de vakmensen hebben hun werk bijna gedaan. Er is weer een nieuw stukje historie aan de Waterlinie toegevoegd. Willem: “Ik ben echt super trots op dit werk. Zoiets maak je maar één keer in je leven. We hebben het voor elkaar gekregen om het samen tot dit eindresultaat te brengen. We hebben echt gemaakt wat de architect voor ogen had. Bij de opening zullen hier veel mensen met open mond het bouwwerk aanschouwen.”

De bouw van het Waterliniemuseum is in 2012 gestart en wordt begin 2015 opgeleverd. Naar verwachting opent het museum in mei 2015 haar deuren voor het publiek.