Hoe staat het met... Gasthuiskwartier

Heijmans houdt stad gezond

Na 745 jaar ruikt het GZG-ziekenhuisterrein in Den Bosch niet langer naar jodium of beterschapsboeketten, maar naar bouwdrift. Op bezoek in het Gasthuiskwartier, waar stadsvilla’s, appartementen en winkels verrijzen

18 maart 2019

Hij hangt in de uitvoerderskeet: een kolossale verbandtrommel. Pal daarboven een AED-defibrillator. Gelukkig blijft de medische zorg op deze bouwplaats vooralsnog beperkt tot incidenteel een pleister plakken. Dat was ooit anders.

Al in 1274 openden nonnen hier een gasthuis voor zieken. Het groeide uit tot vijf hectare zorggebied. De lappendeken van negen monumentale panden en het hoofdgebouw uit de jaren zeventig vormde het Grootziekengasthuis [GZG]. Tienduizenden mensen uit de regio Den Bosch kwamen hier ter wereld, ondergingen er behandelingen of sloten er voorgoed hun ogen. Totdat het ziekenhuis zelf op was. In 2011 opende een nieuw medisch complex aan de westrand van de stad.

Dokteren

Op ziekenhuisterreinen moet je extra goed dokteren, wisten de vastgoedontwikkelaars Heijmans en AM. In samenspel met de gemeente ontwikkelden ze een aansprekend plan voor het oude GZG-terrein. Op de locatie van het gesloopte hoofdgebouw komen stadsvilla’s, appartementen en winkels. Naam: het Gasthuiskwartier.

In 2017 pakte de combinatie Heijmans en Pennings de voormalige polikliniek aan. Waar ooit kaakchirurgen en andere specialisten praktijk hielden, vallen nu de monden open van bewondering. Na ingrijpende renovatie zijn in het complex achtendertig luxe zorgappartementen ondergebracht. Op het aangrenzende terrein, waar het hoofdgebouw stond, is inmiddels fase 1 van de nieuwbouw in volle gang: twintig koopwoningen en 23 koopappartementen.

Gasthuiskwartier 10.jpg

Timmerman Peter Heesakkers en uitvoerder Hans Peters bekijken een deel van het ambachtelijke metselwerk.

“Een flinke uitdaging”, zegt uitvoerder Hans Peters van Heijmans. Hij gidst zijn bezoek over de steigers en wijst op de enorme diversiteit van de gevels. “Als je dit gebied goed wilt laten aansluiten op de historische binnenstad, moet je de lat hoog leggen. Dat gebeurt ook. De gevels variëren in hoogte, vorm en kleur. We gebruiken maar liefst elf verschillende soorten baksteen en zes soorten specie.”

Het metselwerk blijkt complex: blokverband dat in de balkons doorloopt, rollagen, platte en smalle strek, staand, terugspringend. “Een nationaal metselmuseum? Daar begint het onderhand wel op te lijken. Het zijn in ieder geval vaklui die hier werken.”

Ondergronds

Timmerman Peter Heesakkers kende het GZG-gebied al. Zo’n dertig jaar geleden stond hij hier aan het bed van een kennis die een ongeluk had gehad. Nu maakt Peter zelf de binnenstad gezonder. “Mooi project”, zegt hij. “Het is ook een bijzondere plek. Er staan regelmatig oudere mensen aan het hek, met verhalen over het ziekenhuis. Soms wel aangrijpend. Ik heb ook bouwvakkers gesproken die hier geboren zijn.”

Peter werkt al tweeënhalf jaar op het Gasthuiskwartier. Ook onder het ziekenhuis, waar twee kelderverdiepingen liggen, kent hij de weg. Vele jaren leidde een ondergronds stelsel van anderhalve kilometer gangen naar ondersteunende ziekenhuisfuncties. Hier lagen de keuken en afwasstraat, de drukkerij, de röntgenafdeling, het archief met drieënhalf miljoen medische dossiers en de technische installaties.

Alles is verdwenen; van trafo’s tot pompen en noodaggregaten. Toch komen de twee kelderlagen uitstekend van pas in de plannen van Heijmans. Na bouwkundige ingrepen gaan ze dienstdoen als parkeergarage en fietsenstalling. Ook zijn de bergingen en wijnkasten voor de bewoners hier gesitueerd. Totale oppervlakte onder maaiveld: zo’n drieduizend vierkante meter.

Verpleegstersflat

Op verkenning in het halfdonker. Al is het ziekenhuis opgedoekt, toch zijn er nog wat sporen. Zo hangen aan de muren van de oude voorraadkelders kaartjes met opschriften als ‘1312680 Roomboter pers.’ en ‘414441 Lim. Sir. Rood, fles 0,59 ltr.’ Maar honger en dorst verdrijf je hier vooral in de bouwkeet. Op de grond ligt enkel een plas water.

Gasthuiskwartier 9.jpg

Een wandeling naar de noordwestkant van de kelder. In het schijnsel van Peters helmlamp licht een tunnel op. Het is de ondergrondse verbinding tussen het ziekenhuis en verpleegstersflat De Bloemenkamp. Veertig jaar lang legden Bossche jongens elkaar op getekende plattegrondjes uit hoe je hier ongezien kon komen. Nu staat halverwege de tunnel een muur.

Toch is het Gasthuiskwartier nog altijd geliefd bij clandestiene bezoekers. Peter wijst op stalen wandprofielen in de kelder, waarin duiven nestelen. Ze hebben hun weg gevonden, nadat bij de sloop van het ziekenhuis gaten in het kelderdak zijn ontstaan – de last van kranen en loaders bleek te zwaar. Verderop, waar de röntgenafdeling was, bivakkeerden enige tijd daklozen. Hun matrassen zag Peter na een wolkbreuk voorbijdrijven. Nu zijn ze weg.

Pols

Oostelijk de kelders in, naar de plek waar Peter met zijn collega’s Pedro en Noud stelwerk voor de nieuwe bergingen verricht. In de verte klinkt – geen grapje – de stem van Jacques Herb die de smartlap ‘Manuela' zingt: “Ze lag daar zwaargewond, een glimlach om haar mond.” Het ziekenhuishitje komt uit de draagbare audio van Peter en zijn maten. Diep onder de grond hebben ze niks aan radio. Maar hun stapeltje cd’s, waaronder ‘20 Schlager Festival’ en ‘Top 538’, biedt uitkomst.

Gasthuiskwartier 1.jpg

De wijnkasten? Verderop: rechts, links, weer rechts. Het is een labyrint, maar op de muren staan lichtgevende pijlen, voor als de elektriciteit uitvalt. Peter: “Kunnen we toch nog de weg terugvinden. Wel zo handig, want je kunt hier bellen wat je wilt: bereik heb je niet.” Voor de liefhebbers van beton en fundamentele zekerheden: de vloer van kelderlaag 2 is zeventig centimeter dik; die van de eerste kelderlaag vijfentwintig à dertig; het kelderplafond waar de woningen op rusten 65 centimeter. “Daar zit ijzervlechtwerk in zo dik als een pols”, weet Peter.

Gezond

Begin 2020 zal fase 1 klaar zijn. Maar de volgende herontwikkelingsfases staat al in de grondverf – spreekwoordelijk. Zo begint dit voorjaar de verkoop van vijf stadswoningen. Ze zijn in het monumentale deel van het gebied gesitueerd, waar onder meer de oude polikliniek, de apotheek, het mortuarium, stergebouw en regentenhuis liggen. Eind 2019 pakken Heijmans en Pennings door met de bouw van twaalf koopwoningen. Tegelijkertijd zullen twintig appartementen en twintig woningen in de verkoop gaan. Verder staan in 2020 vijftien woningen op stapel. Nog in potloodlijn zijn de plannen voor realisatie van appartementen in de voormalige verpleegstersflat.

De zon breekt door. Nog één keer de steigers op, voor het uitzicht. Vanaf vierhoog zie je de torens van de Sint Jan en het Bossche stadhuis op steenworp afstand liggen. Uitvoerder Hans kijkt trots, met reden. Op deze locatie zet Heijmans een 745 jaar oude traditie voort: de stad gezond maken.

Gasthuiskwartier 13.jpg