Hoe staat het met... Elisabeth Center Antwerpen

Backstage in Antwerpse cultuurtempel

Het Elisabeth Center in Antwerpen is straks de thuishaven van deFilharmonie, hét symfonisch orkest van Vlaanderen. De nieuwe Koningin Elisabethzaal krijgt een akoestiek van wereldklasse. Eind november wordt hier na drie jaar weer het eerste concert gespeeld. Voor het zover is, tonen projectleider Yvan Selleslags en werfleider Maurice Jacobs van Heijmans de vorderingen.

3 maart 2016

Achter oude gevels

Wanneer je op het plein voor het Centraal Station van Antwerpen staat, heb je nauwelijks in de gaten dat er achter de 19e eeuwse gevels een nieuwe concert- en congreszaal wordt gebouwd. Het Elisabeth Center wordt door Heijmans en het Belgische bouwbedrijf Willemen Groep precies tussen de bestaande gebouwen ingepast en sluit naadloos aan op de bestaande zalen van ZOO Antwerpen. In de nieuwe zaal genieten straks tot wel 2.000 bezoekers van een concert. Tijdens de pauze daalt men af naar de foyer met uitzicht op de dierentuin.

Elisabeth-Center-Antwerpen-Heijmans-FlyingHolland-2.jpg

De nieuwe Koningin Elisabethzaal gaat schuil achter de oude gevels van het Koningin Astridplein. Links bevindt zich het Centraal Station van Antwerpen. Flying Holland - februari 2016.

Elisabeth-Center-Doorsnede.jpg

De Koningin Elisabethzaal 'zweeft' boven de ontvangstruimte. Op -1 bevinden zich een 3.000m2 grote keuken, een parkeergarage en aanvoer van goederen. Rechts van de zaal: het atrium en de bestaande zalen.

Topakoestiek

De technische uitdaging van dit project zit zonder twijfel in de akoestiek. Yvan: “Akoestiek is een ‘probleem’ dat moeilijk te vatten is. Het komt terug in alle disciplines van de bouw: van de hoofdconstructie tot in de kleinste details van deuren en wanden. Eén fout boorgaatje of één slecht geïsoleerde wand beïnvloedt direct het eindresultaat.”

“We werken samen met verschillende adviseurs om de akoestiek op het allerhoogste niveau te krijgen. Zo is het bureau Kirkegaard uit Chicago een wereldautoriteit op dit gebied. Alle technieken die we in de bouw toepassen worden in Amerika getoetst. Met Herman van Gijlswijk, adviseur bij Heijmans Utiliteit in Nederland, hebben we ook de nodige kennis ingevlogen die is opgedaan bij onder andere TivoliVredenburg in Utrecht en het Frits Philips Muziekcentrum in Eindhoven.”

Trommelvlies

De nieuwe zaal is hoger, langer en smaller dan de oude en krijgt binnenkort een houten wandbekleding die voor een topakoestiek gaat zorgen. “Deze eiken gegolfde panelen zijn speciaal gevormd. De ruimte tussen het hout en het beton wordt opgevuld met zand, zodat ze niet kunnen gaan trillen. Anders zou het ‘een soort trommelvlies’ worden.”

Aan het plafond komen akoestische reflectoren. Yvan: “Zie het voor je als grote schotelantennes. Die kunnen precies gericht worden op het publiek voor een optimale geluidservaring. Dat zijn bijzondere theatertechnieken waar momenteel specialistische mensen aan werken. Dat gaat ons als ‘bouwers’ een stap te ver. Wij beschikken onvoldoende over deze technieken en expertises.”

Elisabeth-Center-Antwerpen-Heijmans-2.jpg

Yvan bij een proefopstelling: "Deze eiken gegolfde panelen zijn speciaal gevormd. Door de ruimte tussen het hout en het beton te vullen met zand, worden trillingen voorkomen."

Kloppen en blazen

Van de wandbekleding, stoelopstellingen, plafonds, trapleuningen, balkons en dergelijke zijn proefopstellingen gemaakt om het akoestisch en visueel te testen. Met enige regelmaat komt het bureau uit Chicago overgevlogen voor zo’n test. Yvan: “Geen koffers vol dure ingewikkelde apparatuur, maar bakken vol ervaring en praktijkkennis. Kloppen, schrapen, tikken en vooral goed luisteren. Zo test een man met jarenlange ervaring de akoestiek van onze nieuwe concertzaal."

Nog een voorbeeld is de stof van de stoelen. "Ik dacht, die stof moet op een testbank en wordt aan allerlei proeven blootgesteld. Zij zetten de stof op hun mond, blazen er doorheen en maken direct een keuze. Het is mooi om te zien dan zulke ervaren mensen op basis van ogenschijnlijk ‘eenvoudige proefjes’ heel goede keuzes kunnen maken. Het gaat op gevoel. Er zijn maar zo’n 10-20 mensen op de hele wereld die dat kunnen.”

Licht op historie

Tussen de nieuwe zaal en de oude bebouwing is een groot Atrium gebouwd. Dit brengt natuurlijk daglicht in het gebouw. Een deel van de oude zaal is ooit tegen een historische gevel aangebouwd. Bij het slopen kwam de 150 jaar oude buitengevel, vol met schilderingen van dieren, weer tevoorschijn. Die wordt nu volledig door Verstraete VanHecke hersteld en pronkt straks in het daglicht.

Aan de andere kant van het Atrium worden de wanden bekleed met koperen leien. De vloer en de stalen trappen worden bekleed met natuursteen, maar zijn zo gebouwd dat ze ook het geluid weer goed dempen. Bezoekers gaan vanuit het Atrium naar boven naar de concertzaal. Dat kan via de stalen trappen of via glazen, panoramische liften.

Elisabeth-Center-Antwerpen-Heijmans-4.jpg

De smartphone van Yvan toont een artist impression van het nieuwe Atrium. Op de linker wand komen koperen leien. De rechter wand is de oude gevel die momenteel gerestaureerd wordt.

Zweven en veren

De Koningin Elisabethzaal zweeft als het ware boven de ontvangsthal. “Het plafond van de ontvangstruimte wordt verend opgehangen. Normaal hang je het plafond gewoon star aan het beton vast, maar hier zit aan de ophanging een rubberen ring vast die de trillingen van de plafondplaten tegenhoudt. Het wordt akoestisch volledig gescheiden van de concertzaal. Als er twee activiteiten tegelijk plaatsvinden, dan moet dat qua geluid totaal niet te merken zijn in de concertzaal.”

Boven in het gebouw zijn verende vloeren toegepast. Die rusten op rubbers en veren. Zo kan bijvoorbeeld het geluid van de technische installaties zich niet via de constructie van het gebouw verplaatsen. Yvan: “Eerst is de vloer gestort en vervolgens opgekrikt op veren. Het was een puzzel, want delen van de vloer moesten worden gestort, daarna worden opgekrikt terwijl er al grote installaties in de ruimte stonden, omdat die alleen maar via het dak naar binnen konden. Een soort stoelendans voor gevorderden.”

Elisabeth-Center-Antwerpen-Heijmans-9.jpg

Er zijn boven in het gebouw verende vloeren toegepast. Eerst is de vloer gestort en vervolgens opgekrikt op veren. In de vloer zit een matrix van dekseltjes om nog bij de veren te kunnen komen.

Eerste concert

Als de zaal af is in augustus moeten de mensen de zaal nog volledig gaan inregelen en leren te gebruiken. Daar is een behoorlijke periode voor ingeruimd, voordat het eerste concert plaatsvindt. Alles moet akoestisch getest worden. Er zullen proefconcerten plaatsvinden en de horeca wordt uitgebreid getest. De grootste uitdaging tot aan de oplevering? Yvan is duidelijk: “Alles in dit project is tot de oplevering een uitdaging. We zijn nu met gigantisch veel zaken tegelijk aan het werk. Op sommige plaatsen wordt al gewerkt aan de afwerking, terwijl we nog met de ruwbouw van de congreszalen bezig zijn.” En hoe zit het met de trots? “Ja het is toch wel mooi als je straks kunt zeggen: Ik heb dat nog gezet.”