Waterliniemuseum: 6 tips van de experts

5 oktober 2015

Het Waterliniemuseum op Fort bij Vechten is de culturele hotspot van 2015/2016. Zes experts, die al jaren betrokken zijn bij de totstandkoming van het nieuwe museum, geven persoonlijke tips.

Tip 1: De interactieve tentoonstelling

“We hebben er als maker van de tentoonstelling een interactief, persoonlijk museum van gemaakt", vertelt Taco de Bie van Platvorm. “De tentoonstelling past als een maatpak op dit bijzondere gebouw. Bij binnenkomst ontdek je eerst hoe groot de waterlinie is. Via een polsbandje met RFID technologie wordt het verhaal in de juiste taal op de bezoeker afgestemd. Telefoons gaan af als je in de buurt bent. Woon je in het gebied van de waterlinie? Dan zijn accenten in de verhalen net anders. Je wordt getriggerd om bij thuiskomst de waterlinie in het echt te gaan ontdekken.”

Radio-frequency identification (identificatie met radiogolven, RFID) is een technologie om van een afstand informatie op te slaan in en af te lezen van zogenaamde RFID-tags die op of in objecten of levende wezens zitten.

Waterliniemuseum-Fort-Vechten-6.jpg

Taco de Bie van Platvorm: "We hebben er als maker van de tentoonstelling een interactief, persoonlijk museum van gemaakt."

Je leert ook hoe de waterlinie werkt. “Op een grote tekentafel moet je inschatten waar de waterlinie loopt. Zo krijg je een indruk van de grootte en de exacte locatie. Via een strategisch spel leer je dat het idee van de waterlinie simpel is, maar dat de uitwerking heel complex is."

Waterliniemuseum-Fort-Vechten-1.jpg

Op welke plaatsen open je sluizen, steek je dijken door? Hoe lang duurt het voordat de polders vollopen? Waar plaats je de forten? Als de vijand komt, kun je met kanonnen de linie verdedigen en merk je dat het snel ‘game over’ is.”

Waterliniemuseum-Fort-Vechten-2.jpg

De geschiedenis van de waterlinie in vijf personages: Maurits (te paard) krijgt in 1589 de opdracht voor een verdedigingsplan. De boerin staat symbool voor het Rampjaar 1672. De soldaat breekt in de winter van 1794 het ijs om de Franse opmars te stoppen.

Waterliniemuseum-Fort-Vechten-3.jpg

Ingenieur Kraaijenhof werkt vanaf 1815 aan de uitbreiding van de waterlinie. De bouwvakker staat symbool voor de 18 miljoen bakstenen die het fort vormen in 1880. Op de vilten beelden zijn gezichten geprojecteerd die een eigen verhaal vertellen.

Tip 2: Het museum van boven

Een rustige plek onder de rook van het stedelijk gebied. Een plek waar je in stilte kunt genieten. Zo omschrijft projectleider Joke Kleijweg van de provincie Utrecht het buitengebied bovenop het museum. “Je kunt hier rustig wandelen, een kleedje uitleggen en er gewoon zijn. Lekker buiten je vrije tijd besteden. Ik hou er van en ik denk veel andere mensen ook. Op deze plek op het fort komt dit ultiem tot z’n recht. Je kunt hier van bovenaf het museum in kijken, terwijl je er niet binnen hoeft te zijn. Je hebt een prachtig uitzicht over een deel van het fort. Het is hier rustig en het blijft rustig door de natuurlijke zonering en de hoogteverschillen. Ik denk dat je de 50 meter lange maquette van het museum van hieruit beter kunt bekijken dan wanneer je er middenin staat.”

Waterliniemuseum-Fort-Vechten-21.jpg

Projectleider Joke Kleijweg: “Bovenop het waterliniemuseum kun je de maquette goed bekijken en genieten van de rust en de natuur op het fort.”

Tip 3: Betonnen vakwerk

Het bruin gekleurde beton in het museum is iets waar je letterlijk en figuurlijk niet omheen kunt. Willem Koppejan, werkvoorbereider bij Heijmans: “Ga eens buiten bij de maquette staan en kijk goed om je heen. Je ziet dan hoe complex het betonwerk is geweest. De betonnen elementen zijn precies op de juiste hoogte gesteld, waardoor het horizontale lijnenspel rondom perfect op elkaar aansluit. Vakwerk. De betonnen elementen zijn in hoogtes van 2,5 meter gestort, maar om de 1,25 meter zie je een horizontale naad. De middelste naad is een schijnvoeg die we in de bekisting hebben gefreesd, de andere naden zijn echte stortnaden. We hebben heel wat proefjes gemaakt om het zo te krijgen. Al het betonwerk is achteraf ook nog eens gestraald om het gebouw een robuuste uitstraling te geven."

Waterliniemuseum-Fort-Vechten-11.jpg

Willem Koppejan: "De betonnen elementen zijn precies op de juiste hoogte gesteld, waardoor het horizontale lijnenspel overal goed op elkaar aansluit."

Ook de kozijnen, bekleed met gepatineerd messing, geven een bijzondere uitstraling aan het gebouw. “De ramen in dit museum zijn van het grootst mogelijke formaat dat je in gebogen glas kunt maken. Het glas is met een bepaalde boogstraal besteld en moest exact in de gebogen betonwand passen. Ik vind het mooi om het resultaat te zien, want de ramen lopen perfect met de ronding van het betonwerk mee. Trots dat we dit als Heijmans gemaakt hebben.”

Tip 4: Het dak van het fort

Voor Bas Kreuger, hoofd Kenniscentrum, is het fort het grootste collectiestuk. “Wist je dat het regenwater op het fort via een vier tot vijf meter dikke grondlaag wordt opgevangen door een bakstenen ‘dak’? Het water wordt naar middelpunten geleid en gaat via een druipkoker door de muren van het fort naar ondergrondse bassins. Soldaten hadden zo in tijden van oorlog voldoende drinkwater in het fort. Als je in het fort staat en het regent, dan hoor je een vreemd druppelend geluid in de muren. Fascinerend.”

Waterliniemuseum-Fort-Vechten-24.jpg

Deze ingenieuze techniek is blootgelegd in het landschap. Je kunt het dak van binnenuit betreden via een trap, of boven op het fort bekijken via een speciaal aangelegd ‘kijkgat’.

Waterliniemuseum-Fort-Vechten-22.jpg

Bas Kreuger: “Het onzichtbare van het fort is zichtbaar gemaakt. Sinds de bouw in 1880 heeft niemand dit meer gezien.”

Waterliniemuseum-Fort-Vechten-23.jpg

"In dit gat sta je onder de grond, maar toch op het dak van het fort. Heel bijzonder."

Tip 5: De gerestaureerde strook

Het fort laat zichzelf vertellen. Dat is het idee achter het masterplan van architect Penne Hangelbroek. “We hebben er een buitenmuseum van gemaakt. Je loopt op het fort en komt dan bevreemdende elementen tegen die je vragen doen oproepen. De duidelijkste manier waarop we dat gedaan hebben is het introduceren van ‘de strook’. Deze strook van 80 meter breed en 450 meter lang loopt dwars over het fort en is volledig gerestaureerd in de staat van 1880. Je ziet heel duidelijk de contrasten in het landschap van vroeger en nu. Dat moet vragen oproepen. Het is niet op een bordje af te lezen."

Waterliniemuseum-Fort-Vechten-25.jpg

Penne Hangelbroek: “Je ziet aan de overkant van het water de bosschages en in het midden het korte gras over een breedte van 80 meter. Door het vrijmaken de strook zie je dat het overgroeide fort eigenlijk een ingenieus cultuurlandschap is.”

De-Strook-3-Waterliniemuseum.jpg

De 80 meter brede strook laat bezoekers het verschil zien tussen toen en nu.

"We hopen dat mensen zelf op ontdekking gaan; hoe zit dat fort eigenlijk in elkaar? Hoe groot is de waterlinie? Het heeft 35 van dit soort werken en is 85 kilometer lang. Hoe kun je die schaal ooit overbrengen? Maak eens een ochtendwandeling over het fort, ervaar de grootte en bedenk jezelf: oké, die waterlinie was toch echt wel een dingetje daar in Nederland.”

Tip 6: Krachtpatsers van de natuur

Op het fort kun je ook de krachtpatsers van de natuur ontdekken. Tineke Harlaar, boswachter bij Staatsbosbeheer: “We hebben een speciale wandelroute gemaakt op het fort. Hoe passen dieren zich hier aan om te overleven? Hoe leven ijsvogels, vossen en vleermuizen op het fort? Welke bijzondere vegetatie en korstmossen zijn hier te vinden? Zo kun je bijvoorbeeld door de ogen van een buizerd over het fort kijken. Tot waar ziet hij een muis lopen? Ook kun je zo snel lopen als een haas met behulp van een zandloper. Er is ook een opstelling gemaakt bij het water om het perspectief van de ijsvogel na te bootsen.”

Waterliniemuseum-Fort-Vechten-13.jpg

Boswachter Tineke Harlaar: “Bij de ingang van het reduit sta je precies op de scheidslijn van de gerestaureerde 80 meter strook. Hier overwinteren de vleermuizen.”

“Het reduit vind ik een bijzondere plek op het fort. Deze plek is nu het domein van de vleermuis, terwijl er ook een tentoonstelling over de Eerste Wereldoorlog te zien is. Op de muren in de hoofdgang is met onzichtbare verf het leven in het fort geïllustreerd. Een gedoceerd aantal bezoekers krijgt een lantaarntje met blacklight om het verhaal op te laten lichten. Zo komt er weinig licht binnen en dat is goed voor de vleermuizen.”

Een reduit is een zelfstandig verdedigbaar werk binnen een fort, en dient om de verdediging na de val van de hoofdwal te kunnen voortzetten. Reduit betekent gereduceerd; dat wat overgebleven is. Het is dus eigenlijk de laatste verdedigingslinie waar de soldaten zich nog konden verschansen, als alle andere verdedigingswerken al ingenomen waren.

Waterliniemuseum-Fort-Vechten-16.jpg

In de hoofdgang van het reduit is de tentoonstelling over het leven op het fort tijdens de Eerste Wereldoorlog.

Waterliniemuseum-Fort-Vechten-17.jpg

Met speciale lantaarntjes (blacklight) is straks het verhaal over het leven op het fort in het donker te bekijken.

Waterliniemuseum-Fort-Vechten-15.jpg

Tineke: "Deze gaten zijn gemaakt voor de vleermuizen. Hier kunnen ze in kruipen voor extra bescherming. Rond oktober gaan de vleermuizen overwinteren in het fort."