Slag om de biomassa

2 mei 2017

Het is D-Day voor de energietransitie, maar over alternatieven voor fossiele brandstoffen wordt fel gediscussieerd. Zoals over biomassa. Niet nuttig, vindt energiewetenschapper Floor van der Hilst. "Hard roepen dat we het niet moeten doen is geen oplossing. Biomassa helpt mee om te voldoen aan de afspraken van Parijs.”

Alle zeilen bijzetten

“We gebruiken nog steeds steenkool om stroom op te wekken. Dit is de meest vervuilende energiebron op aarde. Daar moeten we snel van af. Helaas is de kans klein dat dit op korte termijn gebeurt. Er zijn alternatieven beschikbaar, maar die zijn niet morgen allemaal geïmplementeerd.

Tevens lijkt het ontzettend veel geld te kosten om in één keer alle centrales te sluiten. Zolang de kolencentrales nog in bedrijf zijn, kun je ervoor kiezen om honderd procent kolen te blijven stoken of je kiest ervoor om een deel van de kolen te vervangen door biomassa in de vorm van houtpellets. Dit zijn korrels samengeperst hout van een paar centimeter groot. Alleen zo kunnen we – in combinatie met wind- en zonne-energie en andere duurzame alternatieven - op korte termijn de CO2-uitstoot terugdringen. We moeten alle zeilen bijzetten.”

Opstapje naar de energietransitie

Biomassa is een verzamelnaam voor organische restproducten, zoals snoei- en houtafval afkomstig uit de bosbouw, agrarische sector en houtverwerkende industrie, vetten uit de voedingsmiddelenindustrie of speciaal voor bio-energie geteelde gewassen. Floor geeft toe dat het gebruik van biomassa niet dé oplossing is, maar nu gezien moet worden als noodzakelijk opstapje naar de onvermijdelijke energietransitie.

“Ik ben de eerste die toegeeft dat we heel voorzichtig moeten zijn met het toepassen van biomassa. Maar hard roepen dat we het niet moeten doen is geen oplossing. Als we nu geen actie ondernemen, voldoen we nooit op tijd aan de gemaakte klimaatafspraken van Parijs. Daarnaast is in een warmere wereld het weer extremer en stijgt de kans op natuurrampen.”

20170404_heijmans_FvdHilst_R9B0595.jpg

Floor van der Hilst

Aardgasvrije wijken

Volgens Floor leidt het stoken van houtpellets gemaakt van duurzaam hout op termijn tot een CO2-uitstootbesparing in vergelijking met fossiele brandstoffen. “Helaas gaat de kentering naar schone energie niet vanzelf. De overheid, maatschappelijke organisaties en bedrijven moeten het voortouw nemen.”

Het bouwen van aardgasvrije wijken is daar een goed voorbeeld van. In Nederland bevindt zich ruim 130.000 kilometer gasleiding, waar ruim zeven miljoen gebruikers op aangesloten zijn. Overheden en steeds meer bouwbedrijven delen de ambitie om aardgasvrij te bouwen. Dat blijkt wel uit de Green Deal, een amendement dat ook Heijmans heeft ondertekend. Er zijn voldoende alternatieven voorhanden om zonder aardgas je huis te verwarmen: bodemwarmte (warmtepompen), duurzame restwarmte (warmtenet), zonnewarmte en warmte opgewekt met compacte houtpelletketels.

Complete appartementenblokken verwarmen

“Een moderne houtpelletketel heeft niks te maken met de klassieke openhaard of houtkachel,” zegt Theo de Groot van Atechpro.” Theo en zijn compagnon Mark Likkel startten ruim tien jaar geleden met het importeren van houtpelletketels uit Oostenrijk. “Onze ketels branden veel schoner, waardoor er weinig as overblijft en door een geavanceerd filtersysteem stoten ze een extreme lage dosis fijnstof uit. Ze zijn hiermee meer dan een vervanger voor de aardgasgestookte cv-ketels.”

Schnittbild KWB Easyfire2.jpg

Het complete systeem bestaat uit de ketel, een opslag voor de houtpellets, een systeem dat de pellets naar de ketel transporteert en een boiler. Het systeem werkt automatisch en is gekoppeld aan een normale huis-tuin-en-keuken-thermostaat.

Theo en Mark maken zowel grote als kleine ketelsystemen. “De kleine pelletketel die in mijn eigen huis staat, verbruikt ongeveer 10 ton aan houtpellets. Dat kost jaarlijks ongeveer 2.400 euro. In de voorraadbak voor dit systeem past 5 ton, waarop de ketel ongeveer zes maanden brandt. In de toekomst kunnen we de ketels ook stoken op bijvoorbeeld olijfpitten en pindadoppen." 

20170404_heijmans_Atechpro_R9B0716.jpg

Theo de Groot

Theo: "Met de grote systemen kunnen we complete appartementenblokken verwarmen. Dit gebeurt nu al in de door Heijmans gebouwde veertien nieuwe sociale huurwoningen in Vlijmen. In Duitsland worden zelfs al hele wijken verwarmd met aan elkaar geschakelde pelletketelsystemen en experimenteren ze er nu met een houtpelletketel waarmee je naast warmte ook elektriciteit kan opwekken. In Nederland gebruiken we dit type nog niet, wel zijn er de afgelopen jaren enkele grote biomassacentrales in gebruik genomen, die zowel warmte als elektriciteit genereren.”

Klinkt fantastisch, maar critici stellen dat het grootste deel van alle houtpellets niet in kleine houtpelletketels, maar in enorme kolencentrales terecht komt. “Elektriciteitscentrales hebben een efficiëntie van maximaal 40 procent, zodat 60 procent van de energie als warmte via de koeltorens verloren gaat,” vervolgt Theo. “Dat maakt een deels op hout gestookte kolencentrale een stuk minder efficiënt dan een compacte pelletkachel die bijvoorbeeld een appartementencomplex verwarmd."

20170404_heijmans_Atechpro_R9B0759.jpg

Kritische publicatie

Hoogleraar ecologie Louise Vet, emeritus-hoogleraar voedingsleer Martijn Katan en landbouwkundige Rudy Rabbinge, betoogden in een publicatie van de Koninklijk Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW), dat het verbranden van houtpellets in kolencentrales waarschijnlijk niet tot nauwelijks bijdraagt aan het terugdringen van de CO2-uitstoot. De voorstanders van biomassa pikten dit niet.

Gepolariseerd debat

Hoogleraar biomassa André Faaij trok het felst van leer. “Echte experts zijn niet bij deze publicatie betrokken geweest. Er is hier selectief gewinkeld in honderden wetenschappelijke publicaties over bio-energie. Dit pamflet is hopeloos achterhaald,” zei hij in dagblad Trouw. In hetzelfde interview stelde hij dat de drie topwetenschappers met dit document schade aanrichten in het publieke debat over bio-energie. "Dit is een belangrijk, maar gepolariseerd debat. Door zo'n publicatie worden investeringen vertraagd of misschien zelfs stopgezet. En dat is wel het laatste dat we in dit dossier kunnen hebben."

Floor van der Hilst: “Katan, Vet en Rabbinge zijn uitstekende wetenschappers, maar bio-energie is niet hun vakgebied. Niet dat ik pro bio-energie ben, maar als wetenschapper is het je taak om een genuanceerd beeld te schetsen met feiten, in plaats van meningen te delen.”

centralerotterdam.jpg

Engie Centrale Rotterdam op de Maasvlakte

Minstens evenveel CO2 als steenkool

De makers van het KNAW-visiedocument stelden ook dat door de subsidie op biomassa het gebruik van hout uit de Verenigde Staten en Canada toeneemt. “Naarmate de vraag stijgt, zullen meer bossen worden gerooid. Dat produceert veel broeikasgas, want hout produceert minstens evenveel CO2 als steenkool. Nieuw geplante bomen kunnen deze CO2 opnemen, maar ook als voor elke gerooide boom een nieuwe wordt aangeplant, duurt het 20 tot 100 jaar tot de uitgestoten CO2 weer is vastgelegd.”

Vele wetenschappelijke artikelen ontkrachten de stelling van de KNAW. Ook de Oostenrijkse professor August Raggam is het hier niet mee eens. Hij stelt dat er wereldwijd een veel groter houtpotentieel is dan men denkt. De milieuwetenschapper en biomassa-expert werkte als hoogleraar aan de universiteit van Graz en leidde daar het onderzoeksinstituut ‘Alternatief energiegebruik – biomassa’. “In Oostenrijk gebruiken we – naast snoei- en resthout, voornamelijk hout van snelgroeiende bomen zoals populieren en wilgen, die we ongeveer om de drie jaar kunnen kappen. In Europa is er voldoende ruimte om deze bossen op een duurzame manier te beheren.”

Hanssen et al, 2017 Jonker et al 2015, McKechnie et al., 2011; Colnes et al., 2012; Zanchi et al., 2012; Bernier & Par_e, 2013; Lamers & Junginger, 2013a; Lamers et al., 2014; Stephenson & MacKay, 2014; Dwivedi et al., 2016.

Geen oerbossen kappen

Volgens Floor is het van groot belang dat we enkel duurzaam geproduceerd hout gebruiken. “In Europa en de Verenigde Staten zijn er al veel productiebossen die speciaal zijn aangeplant voor de hout- papierindustrie. We moeten ervoor waken dat we geen oerbossen gaan kappen. Niet voor de hout- en papierindustrie, maar ook niet voor biomassa. Je sloopt niet alleen een prachtig natuurgebied met een eeuwenoude biodiversiteit, maar de bodem zit ook vol met CO2 dat vrijkomt zodra je een boom kapt.”

Infographic CO2-uitstoot (2).jpg

Stel dat alle beloftes over terugdringing van de CO2-uitstoot worden ingelost, dan nog stijgt de temperatuur ver boven de afgesproken 1,5 tot 2 graden, constateren onderzoekers van de Wageningen University. Ze noemen aanscherping van nationale plannen en ondersteuning van initiatieven van bedrijven, steden en particulieren noodzakelijk. Elk duurzaam initiatief is meegenomen en daarin heeft ook biomassa zijn plaats.