Duurzame comeback

Het eens zo vernieuwende milieucentrum De Kleine Aarde raakte achterop. Nu volgt reanimatie door een collectief van vrijwilligers, bedrijven, overheden en scholen. Met als kers op de taart een circulair woongebouw vol gloednieuwe techniek, waarvan de bewoners nieuw en duurzaam leven op het terrein brengen.

21 december 2018

Vrijwilligers van De Voedseltuin maken hun percelen winterklaar: de mensen die hier groenten en fruit verbouwen voor de lokale voedselbank, waren de eersten die na pakweg twintig jaar weer beweging brachten op De Kleine Aarde.

Pogingen om deze ooit revolutionaire proeftuin een tweede leven te geven, bleken namelijk niet gemakkelijk. Windmolens, bolwoningen, biologisch voedsel; de kleine gemeenschap die in Boxtel een milieuvriendelijke leefwijze propageerde en naleefde, was door de tijd ingehaald en de pioniers gepensioneerd.

Pas in 2016 bleek de tijd rijp voor een nieuwe impuls: onderwijsinstellingen Summa College, SintLucas en Helicon, de bedrijven Heijmans en Maris Projects, de gemeente Boxtel, Woonstichting Joost, Waterschap De Dommel en werkbedrijf WSD-groep sloegen de handen ineen.

De gemeente Boxtel is er veel aan gelegen dat De Kleine Aarde weer een aantrekkelijke plek wordt om te bezoeken. Burgemeester Mark Buijs en wethouder Peter van de Wiel dagen het collectief daarom uit voort te borduren op de erfenis van deze duurzame proeftuin, mét nieuwe bewoners.

Sparren

Prieel Heijmans_Boxtel_kleineaarde .jpg

Ontwerpmanager Niels Struijcken van Heijmans, procesmanager Pim Ketelaars van Joost en architect Marlies Zuidam van FAAM ontmoeten elkaar op de groene plek in het oosten van Boxtel. Bij het prieeltje, ooit geschonken door een Arabische ondernemer, nemen ze de laatste stand van zaken door. Terwijl de leerlingen van het Summa College aan het opknappen van het ontmoetingscentrum werken, overleggen zij over het ontwerptraject van het gebouw met twee woonlagen waar 22 huurappartementen in komen.

De drie vinden elkaar in vernieuwingsdrang. Niels werkte eerder met Marlies aan diverse projecten op het gebied van duurzaamheid, en Pim zet zich via zijn bedrijf Hello New Day in om innovatie bij organisaties te versnellen. Niels: “We zijn goeie sparring partners, je weet wat je aan elkaar hebt en we kunnen elkaar daarom uitdagen in een gelijkwaardige samenwerking.

Heijmans_Boxtel_kleineaarde_Niels Struijcken 1.jpg

Niels Struijcken, ontwerpmanager bij Heijmans.

Experimenteren is doen

“We staan hier allemaal aan de lat om nieuwe ideeën uit te proberen, om zo opnieuw van dit gebied een kennis- en expertisecentrum te maken voor de circulaire economie”, vertelt Niels. “Niet door te praten, maar door te experimenteren en te doen, in de traditie van De Kleine Aarde. Innovaties die zich op kleine schaal hebben bewezen, kunnen we hier verder brengen. Daarbij staan we voor de uitdaging iedereen bij elkaar te houden, omdat we van elkaar willen leren.”

Zowel in de constructie als in de afwerking van het woongebouw wordt hout gebruikt: massief houten balken – cross laminated timber – en lokaal geteeld hout. “Hout is een hernieuwbare grondstof, is eenvoudig opnieuw te gebruiken en slaat bovendien CO2 op”, licht Niels de keuze toe. “Ook houden we een materialenpaspoort bij. Zo kun je van alle materialen zien waar ze vandaan komen en wat de waarde is, en hoe ze opnieuw zijn te gebruiken. Het gebouw zal demontabel zijn en daardoor volledig circulair.”

visual De Kleine Aarde appartementengebouw.jpg

Impressie van het circulaire woongebouw.

Niels heeft veel bewondering voor de pioniers van De Kleine Aarde, die zelf allerlei vindingen deden op het gebied van duurzame energieopwekking en recycling. “Zij werkten volgens het trial & error-principe, want er was nog niets. Hier is alles uitgeprobeerd wat nu als bewezen techniek geldt, zoals het helofytenfilter dat wij ook in ons appartementengebouw integreren om afvalwater te zuiveren.”

Heijmans_Boxtel_kleineaarde_Niels Struijcken 2.jpg

Hij hoopt met dit project te laten zien dat bouwbedrijven ook hun steentje bijdragen aan het verder brengen van duurzame technieken. “De oprichters van De Kleine Aarde waren een kleine groep idealisten, gelukkig zijn hun ideeën en visie nu breed omarmd. Duurzaam bouwen is nu vanzelfsprekend. Wat dat betreft vind ik de historie van dit terrein bijzonder inspirerend. We staan met dit project op de schouders van onze voorgangers.”

Een greep uit de technische innovaties:

  • 7,5 meter woningen, rug aan rug gelegen voor zo min mogelijk warmteverlies
  • Verwarming door middel van combinatie van powertubes en weersvoorspellende luchtwarmtepomp. Gecombineerd met integrale vloerverwarming (niet per woning, maar per gebouw)
  • Powertubes (zetten zonlicht om in warm (douche)water)
  • Extreem zuinige douche
  • Peak shaving (ongebruikte energie opgeslagen in een zeezoutbatterij)
  • Zwart riool (wc en voedselrestenvermaler) wordt met een vacuumsysteem apart afgevoerd ten behoeve van centrale biovergisting
  • Centrale wasmachine op regenwater

In het landschap

We lopen naar de heuvel achterin het terrein, waar het appartementengebouw deels in wordt ‘geschoven’. Volgens Marlies een “logische plek, want hier heeft het volume de minste impact op de ervaring van het terrein. Het zicht voor zowel omwonenden als toekomstige bewoners blijft optimaal. Je houdt de meeste vierkante meters over voor natuur, en maakt het gebouw bovendien onderdeel van het landschap. We laten er zelfs een wandelroute doorheen lopen.”

Om de omwonenden te enthousiasmeren voor de komst van nieuwe buren, is Matthijs Bosman door Joost gevraagd activiteiten te organiseren in de oude kas op het terrein. Daar startte hij de Praktijk van het Ideaal, waar iedereen welkom is om informatie in te winnen over de ingreep op De Kleine Aarde. Ook is er door hem een tijdelijke uitkijktoren gebouwd, die even hoog zal zijn als het toekomstige appartementengebouw.

Heijmans_Boxtel_kleineaarde_Marlies Zuidam .jpg

Marlies Zuidam van FAAM Architects is verantwoordelijk voor het ontwerp van het toekomstige woongebouw.

Natuurlijk verandert het circulaire gebouw iets aan De Kleine Aarde, maar het is zo ontworpen dat de biodiversiteit en waterhuishouding van het terrein na vijf jaar is verbeterd. “Vanaf de start werken ecologen mee, zodat het woongebouw straks een huis is voor verschillende dier- en plantensoorten”, aldus Marlies. “Dat kan in de materialisering. Denk aan een groen dak, dat meteen dienst doet als waterberging, of begroeide gevels.”

Niels vult aan dat de bestaande situatie van de natuur is gedocumenteerd in een Ecological Performance Standard, waardoor veranderingen in de loop der jaren goed meetbaar zijn.

De drie vertellen dat een woongebouw waar de natuur in is ‘geïntegreerd’, ook tot doel heeft bewoners bewust te maken van hun impact op de leefomgeving. Pim Ketelaars, door Joost aangewezen als procesmanager: “Duurzaam leven is meer dan wonen in een duurzaam gebouw. We moeten de CO2-uitstoot beperken en een gebouw is daar slechts een klein onderdeel van. Om impact te maken zullen we ook iets met gedrag moeten doen. Anders gezegd; al hebben we een super duurzaam gebouw, als een bewoner vervolgens twee keer per jaar naar Bali vliegt, weegt dat niet tegen elkaar op.”

Heijmans_Boxtel_kleineaarde_Pim Ketelaars .jpg

Procesmanager Pim Ketelaars bij de oude Bolwoning op De Kleine Aarde.

Daarom gaat het collectief met de huurders en andere geïnteresseerden aan de slag met mobiliteit, spullen, afval en voedsel. Pim: “Met elkaar proberen we een definitie te vormen van duurzaam leven, wat je kunt beïnvloeden en wat niet en welke samenwerkingen je hierin aan kunt gaan. Bijvoorbeeld door elektrische deelauto’s te gebruiken, een voedselvermaler in de keuken, en spullen als wasmachines gezamenlijk te gebruiken. Maar bovenal door te laten zien dat duurzaam leven ook comfortabel wonen kan zijn, voor iedereen.”

Details van De Kleine Aarde.

Dat laatste doet het collectief graag samen met belangstellenden, omwonenden en andere belanghebbenden. Inspiratiesessies over thema’s als afval, mobiliteit en biologisch voedsel staan op stapel voor de bouw, maar ook na de realisatie zullen deze worden voortgezet met huurders, om te kijken wat zij meemaken en zelf aan oplossingen vinden om duurzaam te leven. “Eigenlijk treden zij dan ook in de voetsporen van hun voorgangers”, ziet Niels. Marlies: “Met z’n allen poetsen we de diamant die De Kleine Aarde is weer op."